“Ақмола” сөзінің шығу тегіне назар оның қазіргі астананың бұрынғы атауы болуына байланысты емес, қаланың тың көтеру аймағының орталығына айналуына орай ертеректе ауған болатын.Әйтсе де, “ақмола” сөзі нені білдіреді, қалай шықты деген этнолингвистикалық тұрғыдағы сауалға әлі де толық жауап жоқтығы өз алдына, бір кезде аталмыш сөз қазақ тіліндегі “ақ мол ,ә!” дейтін сүттің көптігіне таңданыстан туған деген қиғаш талдаулар да болған.
Оқырманды “ақмола” сөзінің қала атауына айналуға дейінгі тағдырына ой жүгірте отырып, оның этнонимдік шежіресіне жетелеп көрсек. Мақсатқа жету үшін “ақмола ” сөзінің тіліміздегі “мола” ұғымынан алшақтау әбестік болар еді. Қазақ тіліндегі топонимикалық дағды ретінде “ақмола”, “қарамола”, “көкмола”, “көпмола” секілді сөздік қорды зорлап аластау мүмкін емес.
Жалпы “мола” сөзінің қазақ топонимикасында жиі кездесуі, әрине, халық танымы мен тарих тағдырына байланысты. “Мола” сөзі бір кезде, ислам дәуіріне дейінгі көшпенді ата-баба салтында ғибадатхана мағынасын ауыстырды десек артық болмас. Өйткені, ежелгі діни наным ретінде Евразияны жайлаған көшпенділер өз табыну объектісін, бақилық жандардың мекенін - моланы қастерлеу, соған түнеу, қолдау күту шараларын жүзеге асырған. Әрине, мұның бастауында соқыр сенім жатыр деуге болмайды. Қазіргі ғылымда өлген адам аруағы мен оның жерленген орны арасында байланыс бар екені белгілі, алайда, бұл басқа тақырып. Демек, тылсым құбылысты табиғатқа етене ата-бабамыздың терең танып, соған сәйкес өз нанымын қалыптастырғаны айқын. Бір қызығы, моланың топонимикаға қатысы көшпенділік дәурені дүркіреген бүкіл Евразия аумағына ерекше тән, осы құрлықты мекендеген халықтар тіліне шегелене кіріккен.
“Мола” сөзінің шығу жағдайын кеңірек зерделеу үшін оның қазақ тіліндегі нұсқасы мен қолдану аясы жеткіліксіз. Тіпті, түркі тілдерін былай қойғанда, славян тілдеріндегі “моланың ” бір варианты – могила болуы көп жайды аңғартады. Могилаға қарап, моланың бастапқы бір нұсқасы моғұла болуы мүмкін деуге негіз бар. Бір қарағанда миыққа күлкі үйіретін бұл пайымдауға, мына жайтты қоса ескертсек те болады: қазіргі тіліміздегі “батыр” сөзі бұрынырақта “баһадүр” болып айтылғандығынан тіл құбылысын бағушы жандар хабардар. Мұның эволюциялық өзгерістерін былайша беріп жүргені мәлім: баһадүр – баадыр – батыр.
Осыған қарап, мола сөзінің алдыңғы “ұрпағын” жаңғыртсақ : мола – моола (моғұла) – моһұла. Һ дыбысын кейде айтпай, кейде орнына ғ,қ,х дыбыстарын қолданатын қазақ тілінде моһұла сөзінің түбірі аталмыш дыбыстардың қатысуымен болуы да мүмкін.
Моланың бастапқы нұсқасы моһұланың да, могиланың да түбірі тылсым, күш, қайрат, құдірет, білік ұғымдарының жинақы мағынасын білдіретін қазақ тілінде “мық” ( мықты, мықшыңдау, мықшеге т.б.) орыс тілінде “мог” (мощь, могу, могучий) сөздері бар. Екі тілдегі сөз түбірінің айтылуы да, білдіретін мағынасы да жақын және аталмыш түбір сөздердің ескілігі сондай, оларды сөз талабының қайсысынан да зат, сын есімдер тіпті, етістік ретінде кездестіреміз. Соған қарағанда әр тілдегі аталмыш бір буынды сөздер есте жоқ ескі заманда бабаларымыз табынатын обиектінің әжетіне толық жараған, ортақ ұғымды білдірген сөздің түбірі болса керек. Дегенмен, орыс тілде “мола” сөзінің етістікке айналып, құдіретке табыну мағынасын жоймаған нұсқасы да қалған: молиться.Ал, бұл әрекетті бейнелейтін қазақ ұғымында мөлию деген де сөз бар.Мөлиген адам әдетте бұдүниені ұмытып, көзін бір нүктеге қадап, ойы мен жаны басқа жақты шарлап кететіндігі бұл жерде айқындалмаса да, бір сөздің “уысына” сыйғызылып тұр. Мөлиюді қазіргіше айтқанда медитация десек алшақтамаспыз. Демек, мөлию ұғымы бар халықтың медитациялық қабілетке де иек артып көргендігіне күмән жоқ.
Қорыта келе , қазіргі “мола” сөзі о дүниелік жандардың жерлеген жерін ғана емес, табыну обиектісіне айналған танымдық мағынаның не ұғымның жұрнағы екендігіне тірелеміз.
четверг, 9 августа 2007 г.
Осалданған ел егеменсіздікке ұшырайды
Елдің егемендікке ие болған күні халықтың дүниеге келуімен пара пар күн болып ескерілетіні рас. Өз мемлекеті бар, тәуелсіздікке ие болған қай халық үшін де жыл сайын тойланатын бұл күн меркелеудің ғана емес, өз тарихын таразылап, өз дамуының сара жолына сыни көзбен қарап, алдағы күндерден адаспау жағын қарастыруы сіңісті жайт.
Осы жағынан алып қарасақ, біз де өз тәуелсіздігімізді қай кезде, қалай жоғалттық деген сауалға әлі де шынайы жауап берілмей келеді-ау деген күмәннан арыла алмай отырып, мынадай ойды ортаға салуды жөн көрдік.
Тәуелсіздікті қарапайым сөзбен, әр халықтың өз басын өзі алып жүретін ықтияры деген анықтамамен бастасақ. Халық өзінің әлгі ықтиярынан қандай жолмен айырылса да, сол ырықты бойынан қауқар кеткен күні Тәуелсіздікпен хош айтысып, бодандықпен қол алысады. Демек, бұл жерде жаулап алушыны кінәлаудан гөрі жауланушыны кінәлау әділеттірек болуы керек. Өйткені, жауланушы жаулаушының еркіне бағынатындай бейшара халге түсуі ең әуелі жауланушының өз күнәсінен болар. Тіпті, бодандықтың қамытын киген халық өзін өзі көбірек кінәлағаны абзал. Өйткені, бір халықтың өз тәуелсіздігін өзгенің бостандығын жаулаумен нығайтуы тарихтың әділетсіз болса да тиегіне айналғаны рас. Ендеше халық болып ғұмыр кеше тұра, алдын ала белгілі әлгі алапатқа қарсы тұрарлық қауқардан айырылған күні Егемендіктен ажырауға негіз қаланады.Олай болса, бір елдің тәуелсіздігін жаулаған өзге елді кінәлау тек қана тарих пәні тарапынан дұрыс болғанмен, бодандыққа түсіп божыраған халық тарапынан тек қана тарихи ақталу болмақ. Мұндайда күшті болсаң, егемендігіңнен айырылмаудың қамын істеп бақ деген ұстамды төңіректеген мақұл болар. «Бәлен ғасыр бойы бізді езіп келді,жаншып келді» деген байбаламның өзі көрші баладан таяқ жеп ата-анасына шағынған жасық баланың кейпі ғана.
Енді осы әңгімені өзімізге қарай бағыттасақ, шын мәнінде, бізді орыстардың жаулап алған күні жоқ. Бар болғаны біз өзіміз жауландық. Ол жауланған күнді Әбілқайыр ханның бодандыққа келіскен күнінен емес, одан бұрынғы қазақ хандығының іріп-шіріген күндерінен іздегеніміз мақұл. Бұл шара бізді тәуелсіздіктен әлдеқашан бұрын айырылған жағдайды мойындауымызға мәжбүр етіп, бұдан әрі ондай бейшаралыққа барудан халқымызды қорғаштайды.
Негізінде “тәуелсіздіктен әлдеқашан бұрын айырылуымыз” біздің халықтың өз егемендігін алып жүретін қауқардан ажыраудан басталған болатын. Ол қауқардың шын атауы – бірлік пен береке болатын. Қазақ хандығының өз алдына мемлекет болып өмір сүру қауқары жоқ болғанда, қойынына алуға даяр тұрған Ресей патшалығының болғанына Жаратқанға мың шүкіршілік! Ал, егер ұйғырлардай қытайдың құшағында қалсақ қайтер еді?
Бір қызығы, 300 жыл бойы Ресей қазақтың өзін де, көзіндей жерін де жұтатын мүмкіндігі болатын. Ол оны жүзеге асырған жоқ, ал қазақ тарапынан оны жүзеге асыртпайтындай тегеурінді қарсылық қаншалықты болды дегенді тереңірек қарастыратын уақыт туды. Егер осы бодандық қытай тарапында болса қайтер еді№ онда ұйғырдың күнін көріп отырар ма едік? Тарихты қайта шолу арқылы, өзгені кінәлау өз бейшаралығыңды ақтау ғана екенін түсінетін уақыт жетті. Егер бізде егемендікті тұта алатын елдік ерік пен халықтық қауқар болса және тәуелсіздігімізден айырылмауға қанша күш-жігер қажет болып, сонша қайрат бізден табылса, кімнің бізде шаруасы болар еді? Өзімізді өзіміз өтірік ақтап, бар пәлені өзгеге таңу мен өзімізді өзіміз жалған қанағатпен алдау – қол жеткізген Тәуелсіздіктің жарқын бейнесін көлегейлеу болып жүрмесін! Шындықпен ойнау болып жүрмегей! Ал шындықтың Жаратқанның тынысы екені рас болса ше? Біздің егемендігіміз сол Құдіреттің бере салған сыйы болса ше? Ендеше ол егемендіктен де қадірі артық болып табылатын Жаратқанның қазаққа деген назары болса?
Соңғы жылдары егемендік туралы сөз сұйылып, тіпті, оның мәні басқа құндылықтармен көлегейленіп бара жатқандығы аса қауіпті. Жемқорлыққа белшесінен батқан, бар билікті бауырына басқан, мемлекеттілікті жекешелендіргендерді көріп отырып, егемендіктің қаншалықты құнсызданғанын амалсыз мойындайтын күйге жеттік. Тек қана, бізге егемендік бір ғана Жаратқанның бұйрығымен тигенін көңілге медеу етіп, ел тағдырын қақпақыл еткен тасырларды бір күнде сабасына салатынына сеніп, күте тұрғаннан басқа амал жоқ.Ұлттың баласы мен байлығын сатқандарға егемендікті сату түкке тұрмайтын шара екенін білсек те, бұл жолы да Аллатағаланың келесі бір бұйрығын төзімділікпен күтейік.
Осы жағынан алып қарасақ, біз де өз тәуелсіздігімізді қай кезде, қалай жоғалттық деген сауалға әлі де шынайы жауап берілмей келеді-ау деген күмәннан арыла алмай отырып, мынадай ойды ортаға салуды жөн көрдік.
Тәуелсіздікті қарапайым сөзбен, әр халықтың өз басын өзі алып жүретін ықтияры деген анықтамамен бастасақ. Халық өзінің әлгі ықтиярынан қандай жолмен айырылса да, сол ырықты бойынан қауқар кеткен күні Тәуелсіздікпен хош айтысып, бодандықпен қол алысады. Демек, бұл жерде жаулап алушыны кінәлаудан гөрі жауланушыны кінәлау әділеттірек болуы керек. Өйткені, жауланушы жаулаушының еркіне бағынатындай бейшара халге түсуі ең әуелі жауланушының өз күнәсінен болар. Тіпті, бодандықтың қамытын киген халық өзін өзі көбірек кінәлағаны абзал. Өйткені, бір халықтың өз тәуелсіздігін өзгенің бостандығын жаулаумен нығайтуы тарихтың әділетсіз болса да тиегіне айналғаны рас. Ендеше халық болып ғұмыр кеше тұра, алдын ала белгілі әлгі алапатқа қарсы тұрарлық қауқардан айырылған күні Егемендіктен ажырауға негіз қаланады.Олай болса, бір елдің тәуелсіздігін жаулаған өзге елді кінәлау тек қана тарих пәні тарапынан дұрыс болғанмен, бодандыққа түсіп божыраған халық тарапынан тек қана тарихи ақталу болмақ. Мұндайда күшті болсаң, егемендігіңнен айырылмаудың қамын істеп бақ деген ұстамды төңіректеген мақұл болар. «Бәлен ғасыр бойы бізді езіп келді,жаншып келді» деген байбаламның өзі көрші баладан таяқ жеп ата-анасына шағынған жасық баланың кейпі ғана.
Енді осы әңгімені өзімізге қарай бағыттасақ, шын мәнінде, бізді орыстардың жаулап алған күні жоқ. Бар болғаны біз өзіміз жауландық. Ол жауланған күнді Әбілқайыр ханның бодандыққа келіскен күнінен емес, одан бұрынғы қазақ хандығының іріп-шіріген күндерінен іздегеніміз мақұл. Бұл шара бізді тәуелсіздіктен әлдеқашан бұрын айырылған жағдайды мойындауымызға мәжбүр етіп, бұдан әрі ондай бейшаралыққа барудан халқымызды қорғаштайды.
Негізінде “тәуелсіздіктен әлдеқашан бұрын айырылуымыз” біздің халықтың өз егемендігін алып жүретін қауқардан ажыраудан басталған болатын. Ол қауқардың шын атауы – бірлік пен береке болатын. Қазақ хандығының өз алдына мемлекет болып өмір сүру қауқары жоқ болғанда, қойынына алуға даяр тұрған Ресей патшалығының болғанына Жаратқанға мың шүкіршілік! Ал, егер ұйғырлардай қытайдың құшағында қалсақ қайтер еді?
Бір қызығы, 300 жыл бойы Ресей қазақтың өзін де, көзіндей жерін де жұтатын мүмкіндігі болатын. Ол оны жүзеге асырған жоқ, ал қазақ тарапынан оны жүзеге асыртпайтындай тегеурінді қарсылық қаншалықты болды дегенді тереңірек қарастыратын уақыт туды. Егер осы бодандық қытай тарапында болса қайтер еді№ онда ұйғырдың күнін көріп отырар ма едік? Тарихты қайта шолу арқылы, өзгені кінәлау өз бейшаралығыңды ақтау ғана екенін түсінетін уақыт жетті. Егер бізде егемендікті тұта алатын елдік ерік пен халықтық қауқар болса және тәуелсіздігімізден айырылмауға қанша күш-жігер қажет болып, сонша қайрат бізден табылса, кімнің бізде шаруасы болар еді? Өзімізді өзіміз өтірік ақтап, бар пәлені өзгеге таңу мен өзімізді өзіміз жалған қанағатпен алдау – қол жеткізген Тәуелсіздіктің жарқын бейнесін көлегейлеу болып жүрмесін! Шындықпен ойнау болып жүрмегей! Ал шындықтың Жаратқанның тынысы екені рас болса ше? Біздің егемендігіміз сол Құдіреттің бере салған сыйы болса ше? Ендеше ол егемендіктен де қадірі артық болып табылатын Жаратқанның қазаққа деген назары болса?
Соңғы жылдары егемендік туралы сөз сұйылып, тіпті, оның мәні басқа құндылықтармен көлегейленіп бара жатқандығы аса қауіпті. Жемқорлыққа белшесінен батқан, бар билікті бауырына басқан, мемлекеттілікті жекешелендіргендерді көріп отырып, егемендіктің қаншалықты құнсызданғанын амалсыз мойындайтын күйге жеттік. Тек қана, бізге егемендік бір ғана Жаратқанның бұйрығымен тигенін көңілге медеу етіп, ел тағдырын қақпақыл еткен тасырларды бір күнде сабасына салатынына сеніп, күте тұрғаннан басқа амал жоқ.Ұлттың баласы мен байлығын сатқандарға егемендікті сату түкке тұрмайтын шара екенін білсек те, бұл жолы да Аллатағаланың келесі бір бұйрығын төзімділікпен күтейік.
Волонтер – қайырпаз
немесе "еріктінің" бәрі волонтер емес
Соңғы кездері кірме сөз - «волонтер» ауызға да, құлаққа да көп ілігуде. Алайда, оның мәнісіне көп адамдар назар аудара бермейді.
Елімізге демократиялық дәстүрлердің ене бастауына орай, бұл ұғым да күнделікті өмірімізден орын ала бермек. Волонтерды тікелей қазақшаласақ – қайырпаз деген сөз, қайырсыз ғұмыр кешпеген қазақ халқы үшін бұл ұғым жаңалық болмаса да, оның қазіргі жаңа қоғамдағы орны ерекше және әлеуметтік маңызды мағынасы бар. Сонымен қайырпаз (волонтер)- мәжбүрлеусіз, өз еркімен, ақысыз түрде белгілі бір игілік қабылдаушының мүддесіне негізделген әлеуметтік маңызды қызмет көрсететін адам. Қайырпаздық қызметтің қоғамдық ортадағы көріністері сан алуан болып келеді. Ақтөбе қаласында болған қайырпаздардың маңызы турасындағы семинарда ауылдық жерден келген мемлекеттік қызметкерлер «біз бұған соншалықты бұрын мән бермейтінбіз» – деп тегін қайыр тигізу шараларын біздің халықтың бойына сіңген қасиет ретінде немқұрайлы айта салды. Алайда, нарықты экономика мен тірлік күрделенген демократиялық қоғамда әр нәрсеге мән беріп, өз алдына дамытуды керек ететін жағдай қалыптасатыны белгілі. Қанша дегенмен, халықтың салты мен өмір сүру үлгісі өзгере бастады. Адам өз еңбегінің ақысынсыз аттап баспайтын заманға тірелдік. Міне, осындай жағдайда қайырпаздық құрылымды жаңа дәуірге лайықтап дамыту қажеттігі туындауда.
Қайырпаздықты еркін қоғамда дамытып өрге бастыратын басты күш қоғамдық ұйымдар болып табылады. Үкіметтік емес ұйымдар қайырпаздарды біріктіріп белсендіруде алдарына басқа ұйымды салмайды. Сол себепті қайырпаздықтың дамуымен қатар тіпті, қоғамдық ұйымдардың да даму деңгейін бағалауға болады.
Қайырпаздардың ісі тіпті ел экономикасында да өзіндік үлесі барлығы сезілуде. 2001 жылғы көрсеткіш бойынша Қазақстанның ішкі ұлттық табысының 3,8% - ы қайырпаздардың еңбегінен құралған көрінеді. Өкінішке орай Ақтөбе облысы бойынша мұндай көрсеткіш әлі есептеле қоймаған. Дегенмен жыл сайын қоршаған ортаны тазалауда мыңдаған адамдар көшеге шығып тегін еңбек ететіні белгілі. Алайда, қайырпаздық әрекет биліктің командасынан гөрі адамдарды қызық та тартымды шара ретінде ұйымдастырудың маңызы зор. Қазіргі кезде қаланы тазартуға қайырпаздарды шақыру түріп жатыр. Алайда, құр шақырудан гөрі оны арнайы жоба ретінде жүргізсе, одан келер нәтиже көп, қайырпаздық ерікті-мәжбүрлеу түрінде емес, адамдардың нағыз еркіне сүйенген бұқаралық шараға айналар еді.Ақтөбе қаласында Сазды өзенінің аңғарын жыл сайын тазартуды дәстүрге «Шығыс әйелдері» ұйымы айналдыруда. Сондай-ақ, «Иматон» орталығы да қаладағы есірткіге қарсы шараларға көптеген қайырпаздарды тартып жүр. Ал, соның барлығына қаржы шығара берсе, қанша болатынын есептеу қиын емес.
Мұндай ұсақ түйек шаруаны былай қойғанда, облысымызда қайырпаздардың еңбегі арқасында әлеуметтік ғимараттар салынып жатқандығы да рас. Мәселен, Байғанин ауданындағы Қаражар ауылының клубын салуға «ДемОрда» мемлекеттік емес мекемесі Халықаралық Каунтерпарт Консорциум ұйымынан 5 мың АҚШ доллары көлеміндегі алған грантқа құрылыс материалдарын сатып жеткізіп берген. Содан кейінгі жұмыс жергілікті тұрғындарды қайырпаздық іске белсендіру болған. Соның нәтижесінде әрбір жанұя 300 саман кірпішін әзірлеумен айналысып қоймай, ауық-ауық үме үлгісімен жиналып құрылыс жұмыстарын қолға алған. Ақырында небәрі 5000 АҚШ долларына татитындай жұмысты ауылдық волонтерлар атқарып шығып отыр.
Мұндай қызмет түрі жұртшылықтың бірлігін нығайтып, қоғамға ықпалын күшейтетіні рас. Тіпті, қайырпаздар осындай әрекет барысында өздеріне көптеген дағдыларды қалыптастырып, рухани және тұлғалық жағынан шыңдалады. Сол себепті, мұндай шараларға мемлекеттік органдар тарапынан оңды назар мен қоолдау болғаны нұр үстіне нұр болар еді. Себебі, қайырпаздықты дамыту ондай іске тартылған адамдарды әртүрлі жағдайда ынталандыру жасап тұруды қажет етеді. Жалпы, қайырпаздықты шыңдау теориялық жағынан белгілі бір қағидаларды меңгеруді де қажетсінеді. Сол себепті, осындай мақсатта көптеген қоғамдық ұйымдар семинарлар өткізумен айналысуда. Мәселен, Ақтөбе қаласында қызметтің осындай түрімен «Оникс» қоғамдық бірлестігі айналысуда. Ал, «Азаматтық бастамалар одағы» қауымдастығы облыстағы волонтерлықты дамытуды арнайы жоспармен дамытуды қолға алуда.
2004ж
Соңғы кездері кірме сөз - «волонтер» ауызға да, құлаққа да көп ілігуде. Алайда, оның мәнісіне көп адамдар назар аудара бермейді.
Елімізге демократиялық дәстүрлердің ене бастауына орай, бұл ұғым да күнделікті өмірімізден орын ала бермек. Волонтерды тікелей қазақшаласақ – қайырпаз деген сөз, қайырсыз ғұмыр кешпеген қазақ халқы үшін бұл ұғым жаңалық болмаса да, оның қазіргі жаңа қоғамдағы орны ерекше және әлеуметтік маңызды мағынасы бар. Сонымен қайырпаз (волонтер)- мәжбүрлеусіз, өз еркімен, ақысыз түрде белгілі бір игілік қабылдаушының мүддесіне негізделген әлеуметтік маңызды қызмет көрсететін адам. Қайырпаздық қызметтің қоғамдық ортадағы көріністері сан алуан болып келеді. Ақтөбе қаласында болған қайырпаздардың маңызы турасындағы семинарда ауылдық жерден келген мемлекеттік қызметкерлер «біз бұған соншалықты бұрын мән бермейтінбіз» – деп тегін қайыр тигізу шараларын біздің халықтың бойына сіңген қасиет ретінде немқұрайлы айта салды. Алайда, нарықты экономика мен тірлік күрделенген демократиялық қоғамда әр нәрсеге мән беріп, өз алдына дамытуды керек ететін жағдай қалыптасатыны белгілі. Қанша дегенмен, халықтың салты мен өмір сүру үлгісі өзгере бастады. Адам өз еңбегінің ақысынсыз аттап баспайтын заманға тірелдік. Міне, осындай жағдайда қайырпаздық құрылымды жаңа дәуірге лайықтап дамыту қажеттігі туындауда.
Қайырпаздықты еркін қоғамда дамытып өрге бастыратын басты күш қоғамдық ұйымдар болып табылады. Үкіметтік емес ұйымдар қайырпаздарды біріктіріп белсендіруде алдарына басқа ұйымды салмайды. Сол себепті қайырпаздықтың дамуымен қатар тіпті, қоғамдық ұйымдардың да даму деңгейін бағалауға болады.
Қайырпаздардың ісі тіпті ел экономикасында да өзіндік үлесі барлығы сезілуде. 2001 жылғы көрсеткіш бойынша Қазақстанның ішкі ұлттық табысының 3,8% - ы қайырпаздардың еңбегінен құралған көрінеді. Өкінішке орай Ақтөбе облысы бойынша мұндай көрсеткіш әлі есептеле қоймаған. Дегенмен жыл сайын қоршаған ортаны тазалауда мыңдаған адамдар көшеге шығып тегін еңбек ететіні белгілі. Алайда, қайырпаздық әрекет биліктің командасынан гөрі адамдарды қызық та тартымды шара ретінде ұйымдастырудың маңызы зор. Қазіргі кезде қаланы тазартуға қайырпаздарды шақыру түріп жатыр. Алайда, құр шақырудан гөрі оны арнайы жоба ретінде жүргізсе, одан келер нәтиже көп, қайырпаздық ерікті-мәжбүрлеу түрінде емес, адамдардың нағыз еркіне сүйенген бұқаралық шараға айналар еді.Ақтөбе қаласында Сазды өзенінің аңғарын жыл сайын тазартуды дәстүрге «Шығыс әйелдері» ұйымы айналдыруда. Сондай-ақ, «Иматон» орталығы да қаладағы есірткіге қарсы шараларға көптеген қайырпаздарды тартып жүр. Ал, соның барлығына қаржы шығара берсе, қанша болатынын есептеу қиын емес.
Мұндай ұсақ түйек шаруаны былай қойғанда, облысымызда қайырпаздардың еңбегі арқасында әлеуметтік ғимараттар салынып жатқандығы да рас. Мәселен, Байғанин ауданындағы Қаражар ауылының клубын салуға «ДемОрда» мемлекеттік емес мекемесі Халықаралық Каунтерпарт Консорциум ұйымынан 5 мың АҚШ доллары көлеміндегі алған грантқа құрылыс материалдарын сатып жеткізіп берген. Содан кейінгі жұмыс жергілікті тұрғындарды қайырпаздық іске белсендіру болған. Соның нәтижесінде әрбір жанұя 300 саман кірпішін әзірлеумен айналысып қоймай, ауық-ауық үме үлгісімен жиналып құрылыс жұмыстарын қолға алған. Ақырында небәрі 5000 АҚШ долларына татитындай жұмысты ауылдық волонтерлар атқарып шығып отыр.
Мұндай қызмет түрі жұртшылықтың бірлігін нығайтып, қоғамға ықпалын күшейтетіні рас. Тіпті, қайырпаздар осындай әрекет барысында өздеріне көптеген дағдыларды қалыптастырып, рухани және тұлғалық жағынан шыңдалады. Сол себепті, мұндай шараларға мемлекеттік органдар тарапынан оңды назар мен қоолдау болғаны нұр үстіне нұр болар еді. Себебі, қайырпаздықты дамыту ондай іске тартылған адамдарды әртүрлі жағдайда ынталандыру жасап тұруды қажет етеді. Жалпы, қайырпаздықты шыңдау теориялық жағынан белгілі бір қағидаларды меңгеруді де қажетсінеді. Сол себепті, осындай мақсатта көптеген қоғамдық ұйымдар семинарлар өткізумен айналысуда. Мәселен, Ақтөбе қаласында қызметтің осындай түрімен «Оникс» қоғамдық бірлестігі айналысуда. Ал, «Азаматтық бастамалар одағы» қауымдастығы облыстағы волонтерлықты дамытуды арнайы жоспармен дамытуды қолға алуда.
2004ж
ДАЛАЛЫҚ ӨНЕРДІҢ БІТІМІ
НЕМЕСЕ
ҚАЗАҚЫ ӨНЕРДІ ӨГЕЙСІТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӨНІНДЕ
Көшпенді мен көшеген
Әңгімеміз көшпенділік өнерге қатысты өрбіп отыр. Осыған орай мына жайтты ашып кеткен жөн. Қазыр сіңісіп кетсе де, қайта-қайта талқыға ұшырап жүрген «көшпенді» термині дұрыс па? Бізше, жоқ. Өйткені, «көшпенді» сөзі кейбір оқымыстыларымыз айтып жүргендей жағымсыз мағынамен шектелетін сөз емес, көш үдерісінің салдарын ғана білдіретін ұғым. Дәл осындай белгілі бір процестің салдарымен шектелетін алқынды, шайынды, қосынды, азайтынды, көбейтінді, туынды секілді сөздерді тізе беруге болады, бірақ олар жағымсыз мағынаға ие емес. Демек, көш үдерісімен өмір сүретін халықтарды «көшпенді» деу дұрыс болмайды. Далалықтарды көшпелі өмірдің салдары деп қана қарау жеткіліксіз, олар көш үдерісінің тұтушысы (носителі). Шын мәнінде «көшпенді халықтар» деп жүргеніміздің өзі үнемі көше беретіндер емес, олардың жатаққа айналуы да, отырық елге сіңуі де оңай болған, тіпті «көшпенділер» егіншілікпен де, қала өмірін бағындырумен де, басқарумен де, бірнеше қалалардың экономикасын бақылаумен де айналысқан. Әсіресе, көшпелі халықтар үшін «Туған жер» ұғымы кие болып табылады және ол Бұдүниедегі темірқазық ұғымымен тең категория. Әрине, «көшпенділер» ұғымы шын мәнінде отырықшылар тарапынан далалықтарға таңылған атау және де аталмыш терминді қазақтардың өздері отырықтанған соң дүниеге келтірді.
Ендеше, «көшпенділер» деп сыған секілді, бір кеңістіктен екінші бір кеңістікке өтушілерді атаған жөн. Ал, біртұтас Дала атты кеңістікте қыдырыстап жүріп өмір сүру тәсілін меңгерген далалықтарды көшегендер деген барынша әділ. Далалықтар ғарышты біртұтас кеңістік ретінде қарастырады да, адам өлгенде сол кеңістікте бір күйден (пендеден) екінші (аруаққа) бір күйге өтеді деп санап, келген жағына қайтты деген түсінікпен өмір сүреді. Далалықтар үшін біртұтас өмірдің Бұдүниедегі тірлігі жалған да уақытша, Одүниедегі көрінісі шынайы және мәңгі. Осы жағынан алғанда далалықтар Бұдүниеге қыдырып кету үшін (қазырғыша - Одүниеден іссапарға) келетіндей өмір сүреді және ӨМІР деп Жаратқанның ғана өнімі болып табылатын адам жанының екі дүниеде бірдей көшіп жүруін мойындайды да, бұдүниедегі өмірді де сол тұжырымға бағындырып, көшпелі тірлікті місе тұтқан. Басқаша айтқанда, адамзаттың бұл бөлігі кеңістік пен уақыттың ауанымен өмір сүру салтын орнықтырған. Сөйтіп, физиканың заңы бойынша қуаттың қозғалыста ғана туындайтынын ескерсек, көшегендердің пассионарлық қуатқа жиі жолығуы олардың кеңістіктегі қозғалысқа негізделген тірлігіне байланыстылығы шығады. Ал, ғарыштық қуат дегеніміз - басқа жағынан алғанда ақпарат! Егер де өнердің Ғаламның төрінен күй, ән, жыр ретінде келетін ақпарат (шабыт) екенін мойындасақ, бұл жағынан отырық жұрттардың көшегендерден дарынды болуы мүмкін емес! Бірақ, отырықшылар өздерінің бұл «кемістігін» көшегендерден сіңіру арқылы толықтырып отырады. Аталмыш процесті белгілі бір даму деңгейіне көтеріліп болған батыс елдерінің әрі-беріден соң интеллектуалдық тоқырауға ұшырап, идеяны дамушы елдерден таситынынан көретініміз сондықтан. АҚШ-тың өзінің барлық ғылыми жаңалығын дерлік эмигранттар (қазырғы көшегендер) есебінен толтыратыны осыған негізделген. Демек, дамушы елдер даму жолындағы яғни қозғалыстағы елдер. Ал, қазырғы отырық елдер қозғалысты аяқтауға айналған жұрттар. Әрине, қозғалыс категориясы бұл жерде кең мағынасында ішкі және сыртқы қозғалыстың бірігімі түрінде қаралғаны жөн: ішкі қозғалыс дегеніміз – дамудың қуаты, ал сыртқы қозғалыс дегеніміз – кеңістіктегі орын өзгерту. Біз айтып отырған көшегендер қозғалыстың осы екі сыйпатын үйлестіре пайдаланған. Олар көшу арқылы кеңістікті өзгерте отырып, өзге әлемге (құрлыққа, мемлекетке) безбейді, өз жайлауын, күздеуін, қыстауын және көктеуін жағалайды; осылайша экологиялық тазалық принципін сақтай отырып, көктің қуатын тартып, ішкі қозғалысты (шабытты) іске қосады. Көшегеннің өмір салты аспандық принципке негізделген; қазақтар үшін Темірқазық аспандағы басты объект, ол жылжымайтын және өзгермейтін базистік субиект болса, жер бетіндегі Темірқазықтың рөлі көшеген үшін кіндігі кесілген Туған жер болып табылады. Мәні әлі күнге ашылмай отырған қазақтың емірене айтатын «Айналайын!» сөзі, бәлкім, әлгі «темір қазықты» марапаттау мен табынудан шыққан болуы ғажап емес.
Өнер бөлек, искусство басқа
Қазақ халқының сөз бен саз өнері негізінен импровизацияға негізделген. Бұл жағынан алғанда мұны далалық өнердің басты ұстанымы дей отырып, батыстың (дәлірегі – отырық елдердің) искусствосынан гөрі ерекшелейтін қасиетін атаған жөн. Отырық өркениеттің искусствосы адамның айналасына қарым-қатынасынан туындаса, далалық өнер адамға КӨКтің немесе ғарыштық құдыреттің ықпалынан болмаса көшегеннің КӨК-ке қатынасынан өнеді. Сол себепті де қазақ халқы өнерді кие тұтып, Жаратқанның сыйы деп қабылдап, өнер иесін сол құдыреттің кәдесіне жараушы ретінде қадырлейді. Сондықтан да көшегеннің өнері мен тамашалаушының арасында сахна жоқ, кулуар секілді қуыс-қолтықсыз, делдалсыз, өнердің туу сәтінен бастап, оның орындалуына дейінгі барлық процесс тұтынушысының көз алдында ашық өтіп жатады. Бұл жағынан алғанда, қазақ өнеріне жететін демократиялық сипаты бар өнер аз, бірақ бұл - искусство емес. Өйткені, искусство адамға ғана тән болса, ал импровизация Көктің төрінен «тартылатын» (суырылатын) және «өнетін» құдыреттің бір бөлшегі болып табылады. Сол себепті де, далалықтар саз өнеріне қатысты «тарту» ұғымын пайдаланады: домбыра тарту, қобыз тарту, сырнай тарту. Мұның түбінде саз сарынын Көктің төрінен суыртпақтап тарту үдерісін мағыналау жатыр. Бұл жағынан қарағанда көшегендердің өнер турасындағы түсінігі отырықшылардан әлдеқайда бөлек. Себебі, отырықшы халық саз аспабымен «ойнайды»: «играть на гитаре», «играть на балалайке», «играть на домбре» т.б. ұғымдары осыны көрсетеді. Олар үшін өнер өнер емес – искусство, адам қолынан жасалатын өнериеттік өнім. Ал, өнер - бұл далалық өмірде ғана барынша сақталатын және Көк пен өнерпаздың бірлесу процесінің нәтижесі, алайда қазырғы отырықтанған қазақтардың мұндай өнерге ие болуы аса сирек. Сондықтан да суырып салып күй шығарған қазаққа қазыр жолығуымыз екіталай. Бұл – қазырғы қазақтың отырықтану үдерісіне ұшырағанының белгісі. Отырық өркениеттің искусствошылдығы сонда - адамның кеңістікте бір ғана қоныспен шектеліп, айналаның (қоршаған ортаның) ғарышпен қатынасына мүмкіндік жасайтындай экологиялық кедергіге тап болуында, құдыретті өнерді қабылдауға қажетті бойдағы қабылет көздерінің бірте –бірте бітелетіндігінде.
Жалпы, о бастағы далалық өнердің туындысы қазыр искусство ретінде мойындалып жүргенімен, оның арналу мақсаты адамның көңілкүйін білдіруі емес, Адам мен ЖАРАТУШЫНЫҢ арасындағы қарым-қатынастан туындайтын болуы керек. Бірақ мұндай қатынас адамзат мойындаған киелі жерлерде іске асуы ықтимал. Біздің пайым бойынша, сондай киелі жерлердің бірі ежелгі түркілердің кие тұтқан Қайлас тауы болуы ғажап емес. Әрине, ондай құдыретті мекендерді экологиялық жағынан әлгіндей қатынасқа қолайлы болатындығымен киелі деп есептеу керек болар. Бертін, далалықтардың бойындағы бұл қатынас дами келе, өнердің (күйдің, жырдың, айтыстың, әннің) туындау процесіне айналған болса керек те, сонымен бірге көшегендердің бойына сіңген экологиямен арадағы тығыз қарым-қатынас олардың тірлігінің мәніне айналған. Міне, сондықтан да көшегендердің өнері секілді ішкен асы да соншалықты қарапайым, әсіре өңдеуден өтпейді, барынша табиғи. Симфония мен күйді, қымыз бен шарапты салыстыра отырып, осындай ойға амалсыз келуге болады. Симфония өңдеусіз қалмайды және оның бір ноталық ноқатын өзгерту мүмкін емес. Ал, күй қалай шықса, солай тартыла береді, бірақ әр күйшінің өзінше орындау мүмкіндігі бар, өзінің қосары мен өзгертері бар. Былайша айтқанда «жабайы». Егер «жабайы» сөзінің ұғымына адамның қолына қатысы шамалы айналаны жатқызатын болсақ, отырық халықтардың көшегендерді о баста осылай атауының мәні – оларды мәдениетсіздікке жатқызғандығында емес, тірлігінің табиғатпен сіңісіп кеткендігінен атаса керек. Яғни далалықтар жасандылыққа емес, бар болмысын табиғилыққа (натура - жабайы) арнаған. Алайда, отырық саясаттың нәтижесінде аталмыш көшпелі болмыс бара-бара келемеж бен күстәнәға айналған. Алайда, отырықшылар қай нәрсені де өңдеуге қабылетті, ал көшегендерге басқы туындатушылықпен шектелу тән.
Өнерге сай жағдай қажет
Сонымен көшеген қазақтың өнері искусствоға жатпайды, Жаратқанның көңіл-күйі іспетті шынайы үдеріс туындысы, сонысымен табиғи кен секілді «олпы-солпы», сонысымен табиғи да пәк өнер. Сондықтан да қазақ өнерін тудыру үшін кулуар да, сахна да керек болмаған, керек болған бір нәрсе ол - өнерпаз бен тамашалаушы ортаны біртұтас ететін бірыңғай аудитория ретінде, ғаламдық моделдің аян қабылдаушы үлгісі - қарүй болса жеткілікті болған. Өйткені, екі дүние арасында қыдырушыларға айналасы жұп-жұмыр өнер тудыру міндетті болмаған, соған сәйкес оның театр деп аталатын шеберханасы да қажет емес, себебі, далалықтар үшін табиғатты жатсыну ұғымы жоқ, олар үшін театр үдерісі кеңістік пен уақыт аясында туындайтын өнер болып табылады.
Қазақ өнерінің ғаламдық туындылық қасиеті оны ғарыштық жағымды қуат әкелуімен ерекшелейді. Осылайша ғарыш моделі – киізүйдегі өнер Көктен «өнген» күйінде сол бойда импровизациялық процеспен адам бойына делдалсыз сіңірілген. Мұндай саф өнер - киелі. Жағымды да жасампаз тірі қуатты қазақ кие деп атайды. Кие неғұрлым Далаға еркін тараса, соғұрлым оның жасампаздық ықпалы зор болған, Дала құтханаға, ал қарүй храмға айналған.
Қазырғы кезде Кеңес заманынан бастау алған қазақ өнерін ебропалау дәстүрі оны «театрландыруды» бастан кешіруде. Сондықтан да айтыскерлеріміз әртіске көбірек ұқсас, жыршыларымыз болса сахнаға «сыймауда». Сахна біртұтас болып табылатын қазақ өнерінің орындаушысы мен тұтынушысы арасын ажыратып жіберді. Бұл өнерпаздардың бойына жағымсыз қылық дарытуда. Қазырғы айтыс өнер көзі емес, табыс көзіне айналды, бірақ айтыс өзінің мазмұны жағынан бұрынғы деңгейіне жете қойған жоқ. Жыр мен терме тек қана фольклорлық маңызы бар дүние ретінде тамсандыруда. Қазақ өнері үшін бұл жеткіліксіз. Аталмыш өнер түрлері фольклорлық шеңберден шығып, заманның классикалық (қадырлы) өнер нұсқаларына айналуы қажет. Ал, ол үшін сол өнердің табиғатына сай жағдай жасалғаны жөн. Қысқасы, қазақтың төл өнерлерін сахнаға қамауды доғарып, тұтынушымен кіріктіріп, ежелгі өнер үдерісін жасақтау қажет. Бұл жағдай аталмыш өнерді фольклорлық ауқымнан классикалық ауқымға кеңейту мен өнердің төл сипатына сай жағдай жасауды талап етеді.
Осылайша Өнердің өзіне тән әлемін жасақтау күн тәртібінде тұр. Себебі, қазақтың сағаттап көсілетін айтысына, жырына, термесіне сәйкес арнайы өнержай қажет, қазырғы ебропалық ғимарат тұрқы қазақы өнердің киесін кетіріп, рухын түсіріп, кеудесін қысуда. Қысқасы, киелі Далаға Көк қуатын тартатын және ұлтқа шабыт шақыратын қазақтың сөзі мен сазына арнайы сарай салудың уақыты келді.
ҚАЗАҚЫ ӨНЕРДІ ӨГЕЙСІТУ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӨНІНДЕ
Көшпенді мен көшеген
Әңгімеміз көшпенділік өнерге қатысты өрбіп отыр. Осыған орай мына жайтты ашып кеткен жөн. Қазыр сіңісіп кетсе де, қайта-қайта талқыға ұшырап жүрген «көшпенді» термині дұрыс па? Бізше, жоқ. Өйткені, «көшпенді» сөзі кейбір оқымыстыларымыз айтып жүргендей жағымсыз мағынамен шектелетін сөз емес, көш үдерісінің салдарын ғана білдіретін ұғым. Дәл осындай белгілі бір процестің салдарымен шектелетін алқынды, шайынды, қосынды, азайтынды, көбейтінді, туынды секілді сөздерді тізе беруге болады, бірақ олар жағымсыз мағынаға ие емес. Демек, көш үдерісімен өмір сүретін халықтарды «көшпенді» деу дұрыс болмайды. Далалықтарды көшпелі өмірдің салдары деп қана қарау жеткіліксіз, олар көш үдерісінің тұтушысы (носителі). Шын мәнінде «көшпенді халықтар» деп жүргеніміздің өзі үнемі көше беретіндер емес, олардың жатаққа айналуы да, отырық елге сіңуі де оңай болған, тіпті «көшпенділер» егіншілікпен де, қала өмірін бағындырумен де, басқарумен де, бірнеше қалалардың экономикасын бақылаумен де айналысқан. Әсіресе, көшпелі халықтар үшін «Туған жер» ұғымы кие болып табылады және ол Бұдүниедегі темірқазық ұғымымен тең категория. Әрине, «көшпенділер» ұғымы шын мәнінде отырықшылар тарапынан далалықтарға таңылған атау және де аталмыш терминді қазақтардың өздері отырықтанған соң дүниеге келтірді.
Ендеше, «көшпенділер» деп сыған секілді, бір кеңістіктен екінші бір кеңістікке өтушілерді атаған жөн. Ал, біртұтас Дала атты кеңістікте қыдырыстап жүріп өмір сүру тәсілін меңгерген далалықтарды көшегендер деген барынша әділ. Далалықтар ғарышты біртұтас кеңістік ретінде қарастырады да, адам өлгенде сол кеңістікте бір күйден (пендеден) екінші (аруаққа) бір күйге өтеді деп санап, келген жағына қайтты деген түсінікпен өмір сүреді. Далалықтар үшін біртұтас өмірдің Бұдүниедегі тірлігі жалған да уақытша, Одүниедегі көрінісі шынайы және мәңгі. Осы жағынан алғанда далалықтар Бұдүниеге қыдырып кету үшін (қазырғыша - Одүниеден іссапарға) келетіндей өмір сүреді және ӨМІР деп Жаратқанның ғана өнімі болып табылатын адам жанының екі дүниеде бірдей көшіп жүруін мойындайды да, бұдүниедегі өмірді де сол тұжырымға бағындырып, көшпелі тірлікті місе тұтқан. Басқаша айтқанда, адамзаттың бұл бөлігі кеңістік пен уақыттың ауанымен өмір сүру салтын орнықтырған. Сөйтіп, физиканың заңы бойынша қуаттың қозғалыста ғана туындайтынын ескерсек, көшегендердің пассионарлық қуатқа жиі жолығуы олардың кеңістіктегі қозғалысқа негізделген тірлігіне байланыстылығы шығады. Ал, ғарыштық қуат дегеніміз - басқа жағынан алғанда ақпарат! Егер де өнердің Ғаламның төрінен күй, ән, жыр ретінде келетін ақпарат (шабыт) екенін мойындасақ, бұл жағынан отырық жұрттардың көшегендерден дарынды болуы мүмкін емес! Бірақ, отырықшылар өздерінің бұл «кемістігін» көшегендерден сіңіру арқылы толықтырып отырады. Аталмыш процесті белгілі бір даму деңгейіне көтеріліп болған батыс елдерінің әрі-беріден соң интеллектуалдық тоқырауға ұшырап, идеяны дамушы елдерден таситынынан көретініміз сондықтан. АҚШ-тың өзінің барлық ғылыми жаңалығын дерлік эмигранттар (қазырғы көшегендер) есебінен толтыратыны осыған негізделген. Демек, дамушы елдер даму жолындағы яғни қозғалыстағы елдер. Ал, қазырғы отырық елдер қозғалысты аяқтауға айналған жұрттар. Әрине, қозғалыс категориясы бұл жерде кең мағынасында ішкі және сыртқы қозғалыстың бірігімі түрінде қаралғаны жөн: ішкі қозғалыс дегеніміз – дамудың қуаты, ал сыртқы қозғалыс дегеніміз – кеңістіктегі орын өзгерту. Біз айтып отырған көшегендер қозғалыстың осы екі сыйпатын үйлестіре пайдаланған. Олар көшу арқылы кеңістікті өзгерте отырып, өзге әлемге (құрлыққа, мемлекетке) безбейді, өз жайлауын, күздеуін, қыстауын және көктеуін жағалайды; осылайша экологиялық тазалық принципін сақтай отырып, көктің қуатын тартып, ішкі қозғалысты (шабытты) іске қосады. Көшегеннің өмір салты аспандық принципке негізделген; қазақтар үшін Темірқазық аспандағы басты объект, ол жылжымайтын және өзгермейтін базистік субиект болса, жер бетіндегі Темірқазықтың рөлі көшеген үшін кіндігі кесілген Туған жер болып табылады. Мәні әлі күнге ашылмай отырған қазақтың емірене айтатын «Айналайын!» сөзі, бәлкім, әлгі «темір қазықты» марапаттау мен табынудан шыққан болуы ғажап емес.
Өнер бөлек, искусство басқа
Қазақ халқының сөз бен саз өнері негізінен импровизацияға негізделген. Бұл жағынан алғанда мұны далалық өнердің басты ұстанымы дей отырып, батыстың (дәлірегі – отырық елдердің) искусствосынан гөрі ерекшелейтін қасиетін атаған жөн. Отырық өркениеттің искусствосы адамның айналасына қарым-қатынасынан туындаса, далалық өнер адамға КӨКтің немесе ғарыштық құдыреттің ықпалынан болмаса көшегеннің КӨК-ке қатынасынан өнеді. Сол себепті де қазақ халқы өнерді кие тұтып, Жаратқанның сыйы деп қабылдап, өнер иесін сол құдыреттің кәдесіне жараушы ретінде қадырлейді. Сондықтан да көшегеннің өнері мен тамашалаушының арасында сахна жоқ, кулуар секілді қуыс-қолтықсыз, делдалсыз, өнердің туу сәтінен бастап, оның орындалуына дейінгі барлық процесс тұтынушысының көз алдында ашық өтіп жатады. Бұл жағынан алғанда, қазақ өнеріне жететін демократиялық сипаты бар өнер аз, бірақ бұл - искусство емес. Өйткені, искусство адамға ғана тән болса, ал импровизация Көктің төрінен «тартылатын» (суырылатын) және «өнетін» құдыреттің бір бөлшегі болып табылады. Сол себепті де, далалықтар саз өнеріне қатысты «тарту» ұғымын пайдаланады: домбыра тарту, қобыз тарту, сырнай тарту. Мұның түбінде саз сарынын Көктің төрінен суыртпақтап тарту үдерісін мағыналау жатыр. Бұл жағынан қарағанда көшегендердің өнер турасындағы түсінігі отырықшылардан әлдеқайда бөлек. Себебі, отырықшы халық саз аспабымен «ойнайды»: «играть на гитаре», «играть на балалайке», «играть на домбре» т.б. ұғымдары осыны көрсетеді. Олар үшін өнер өнер емес – искусство, адам қолынан жасалатын өнериеттік өнім. Ал, өнер - бұл далалық өмірде ғана барынша сақталатын және Көк пен өнерпаздың бірлесу процесінің нәтижесі, алайда қазырғы отырықтанған қазақтардың мұндай өнерге ие болуы аса сирек. Сондықтан да суырып салып күй шығарған қазаққа қазыр жолығуымыз екіталай. Бұл – қазырғы қазақтың отырықтану үдерісіне ұшырағанының белгісі. Отырық өркениеттің искусствошылдығы сонда - адамның кеңістікте бір ғана қоныспен шектеліп, айналаның (қоршаған ортаның) ғарышпен қатынасына мүмкіндік жасайтындай экологиялық кедергіге тап болуында, құдыретті өнерді қабылдауға қажетті бойдағы қабылет көздерінің бірте –бірте бітелетіндігінде.
Жалпы, о бастағы далалық өнердің туындысы қазыр искусство ретінде мойындалып жүргенімен, оның арналу мақсаты адамның көңілкүйін білдіруі емес, Адам мен ЖАРАТУШЫНЫҢ арасындағы қарым-қатынастан туындайтын болуы керек. Бірақ мұндай қатынас адамзат мойындаған киелі жерлерде іске асуы ықтимал. Біздің пайым бойынша, сондай киелі жерлердің бірі ежелгі түркілердің кие тұтқан Қайлас тауы болуы ғажап емес. Әрине, ондай құдыретті мекендерді экологиялық жағынан әлгіндей қатынасқа қолайлы болатындығымен киелі деп есептеу керек болар. Бертін, далалықтардың бойындағы бұл қатынас дами келе, өнердің (күйдің, жырдың, айтыстың, әннің) туындау процесіне айналған болса керек те, сонымен бірге көшегендердің бойына сіңген экологиямен арадағы тығыз қарым-қатынас олардың тірлігінің мәніне айналған. Міне, сондықтан да көшегендердің өнері секілді ішкен асы да соншалықты қарапайым, әсіре өңдеуден өтпейді, барынша табиғи. Симфония мен күйді, қымыз бен шарапты салыстыра отырып, осындай ойға амалсыз келуге болады. Симфония өңдеусіз қалмайды және оның бір ноталық ноқатын өзгерту мүмкін емес. Ал, күй қалай шықса, солай тартыла береді, бірақ әр күйшінің өзінше орындау мүмкіндігі бар, өзінің қосары мен өзгертері бар. Былайша айтқанда «жабайы». Егер «жабайы» сөзінің ұғымына адамның қолына қатысы шамалы айналаны жатқызатын болсақ, отырық халықтардың көшегендерді о баста осылай атауының мәні – оларды мәдениетсіздікке жатқызғандығында емес, тірлігінің табиғатпен сіңісіп кеткендігінен атаса керек. Яғни далалықтар жасандылыққа емес, бар болмысын табиғилыққа (натура - жабайы) арнаған. Алайда, отырық саясаттың нәтижесінде аталмыш көшпелі болмыс бара-бара келемеж бен күстәнәға айналған. Алайда, отырықшылар қай нәрсені де өңдеуге қабылетті, ал көшегендерге басқы туындатушылықпен шектелу тән.
Өнерге сай жағдай қажет
Сонымен көшеген қазақтың өнері искусствоға жатпайды, Жаратқанның көңіл-күйі іспетті шынайы үдеріс туындысы, сонысымен табиғи кен секілді «олпы-солпы», сонысымен табиғи да пәк өнер. Сондықтан да қазақ өнерін тудыру үшін кулуар да, сахна да керек болмаған, керек болған бір нәрсе ол - өнерпаз бен тамашалаушы ортаны біртұтас ететін бірыңғай аудитория ретінде, ғаламдық моделдің аян қабылдаушы үлгісі - қарүй болса жеткілікті болған. Өйткені, екі дүние арасында қыдырушыларға айналасы жұп-жұмыр өнер тудыру міндетті болмаған, соған сәйкес оның театр деп аталатын шеберханасы да қажет емес, себебі, далалықтар үшін табиғатты жатсыну ұғымы жоқ, олар үшін театр үдерісі кеңістік пен уақыт аясында туындайтын өнер болып табылады.
Қазақ өнерінің ғаламдық туындылық қасиеті оны ғарыштық жағымды қуат әкелуімен ерекшелейді. Осылайша ғарыш моделі – киізүйдегі өнер Көктен «өнген» күйінде сол бойда импровизациялық процеспен адам бойына делдалсыз сіңірілген. Мұндай саф өнер - киелі. Жағымды да жасампаз тірі қуатты қазақ кие деп атайды. Кие неғұрлым Далаға еркін тараса, соғұрлым оның жасампаздық ықпалы зор болған, Дала құтханаға, ал қарүй храмға айналған.
Қазырғы кезде Кеңес заманынан бастау алған қазақ өнерін ебропалау дәстүрі оны «театрландыруды» бастан кешіруде. Сондықтан да айтыскерлеріміз әртіске көбірек ұқсас, жыршыларымыз болса сахнаға «сыймауда». Сахна біртұтас болып табылатын қазақ өнерінің орындаушысы мен тұтынушысы арасын ажыратып жіберді. Бұл өнерпаздардың бойына жағымсыз қылық дарытуда. Қазырғы айтыс өнер көзі емес, табыс көзіне айналды, бірақ айтыс өзінің мазмұны жағынан бұрынғы деңгейіне жете қойған жоқ. Жыр мен терме тек қана фольклорлық маңызы бар дүние ретінде тамсандыруда. Қазақ өнері үшін бұл жеткіліксіз. Аталмыш өнер түрлері фольклорлық шеңберден шығып, заманның классикалық (қадырлы) өнер нұсқаларына айналуы қажет. Ал, ол үшін сол өнердің табиғатына сай жағдай жасалғаны жөн. Қысқасы, қазақтың төл өнерлерін сахнаға қамауды доғарып, тұтынушымен кіріктіріп, ежелгі өнер үдерісін жасақтау қажет. Бұл жағдай аталмыш өнерді фольклорлық ауқымнан классикалық ауқымға кеңейту мен өнердің төл сипатына сай жағдай жасауды талап етеді.
Осылайша Өнердің өзіне тән әлемін жасақтау күн тәртібінде тұр. Себебі, қазақтың сағаттап көсілетін айтысына, жырына, термесіне сәйкес арнайы өнержай қажет, қазырғы ебропалық ғимарат тұрқы қазақы өнердің киесін кетіріп, рухын түсіріп, кеудесін қысуда. Қысқасы, киелі Далаға Көк қуатын тартатын және ұлтқа шабыт шақыратын қазақтың сөзі мен сазына арнайы сарай салудың уақыты келді.
Конституция және мемлекеттік тіл: Қазақстан халқы бірлесуінің басты факторы
Қазіргі заманда мемлекеттің рухани және заңды басты базисі болып табылатын Конституция барлық саяси және әлеуметтік субъектілердің мемлекетпен арадағы ара қатынасын анықтайтын маңызды фактор. Алайда, Конституцияның толық қанды бұл маңызы елдегі заңқойлықтың қаншалықты дәрежеде орныққанына байланысты. Егер де атазаңға жазылған талап пен құқықты мемлекет қайраткерлерінен бастап, балабақтағы бүлдіршіндердің ата-анасына дейін тәрк ететін болса, ауызға іліккен көбігі көп қызыл сөзден ешбір пайда жоқ.
Қазақстан Конституциясындағы маңызды жайттардың бірі – 7-бапта айқындалған мемлекеттік тілдің мәртебесі. Бұл мәртебе менің ойымша, мемлекеттік дәрежедегі қазақ тілінің қоғамдық, саяси және ресми орны болып анықталғанымен, осы 10 жыл бойы бұл мәртебені мемлекеттік емес, этностық тілдің мәртебесі деп түсініп келгеніміз рас. Яғни, қазақтілділер «біздің тіліміз мемлекеттік мәртебеге ие» деп қоқиланса, басқалар «біз сендерге тілдік мәртебені көрсетерміз» дегендей ішкі қарсылықпен тірлік кешті. Ақырында мемлекеттің Конституциясына жазылған тілдік мәртебе тәрк етіліп, 10 жыл бойы мемлекет мылқау күйінде өз тіліне өзі ие бола алмай келеді. Ал, шын мәнінде мемлдекеттік тілдің мәртебесіне қазақтілділердің де, басқалардың да сезімінің қатысы болмауы керек еді, тілдің мәртебесіне мемлекеттің өзі жауап беріп, соны іске асырып, мемлекеттік мылқау күйден арылуды ойластыруы қажет болатын.
Нәтижесінде не болды? Меніңше, жазылғаны орындалмайтын Конституция емес, атазаңның басты атрибуттары болып табылатын түрлі мәртебелер мен құқықтар, талаптар орындалуы арқылы ғана мемлекет өзін егемен елдің тұтқасы ретінде көрсетеді. Ал, мемлекеттік тілінің мәртебесін аяққа басқан елдің егемендігі де, Конституциясының шынайылығы мен қауқары да дүдамал күйге еніп, оны басқа түгелі өз халқы күстаналайтын ахуал қалыптасса, мемлекеттік Конституцияның жеке басқа, қоғамға және мемлекетке қатынасын қалай сезінеміз, қалай тұщынамыз? Ондай Конституцияны сөзіміздің басында айтқанымыздай, атазаңды мемлекеттің рухани және заңды басты базисі ретінде кім құрметтейді?
Қазіргі заманда халқының этникалық жағынан ала-құла болмай отырған мемлекет саусақпен санарлық. Ал, бұрынғы КСРО елдерінің ішінде өз аумақтарындағы бірыңғай этнос ретінде армяндар мен грузиндерді ғана алуға болар. Қалғаны көпэтностық мемлекетке ие болып отыр, алайда, ала бөле Қазақстанның неге «көпұлтты» аталып, әлі күнге Қазақстан аталатын елде басты этностың анықталмай отырғандығы бұл елді әрі-сәрі күй кешіп отырған Ауғанстанмен рухани жағынан теңестіріп отыр. Ауғаныстанда да бірнеше этнос бар, алайда, пуштундардың қоғамдық ролі өзгеше. Ал, саны жағынан 60 пайызға жеткен қазақтардың Қазақстандағы ролін оның тілдік жағынан қағажу көріп отырғанын немен түсіндіреміз? Әсіресе, өмірге келгеніне 10 жыл болған Конституция аясында қазақтардың есебінен космополиттер мен нигилистер армиясының тұтасқан тұлғасы қалыптасқанына өз алдына бөлек концеренция мен ғылыми көзқарас бөлі қажеттігін айтқанымызға біршама уақыт болды.
Егер Конституцияда белгіленген мемлекеттік тіл секілді халықты бірыңғайлау мен ұжымдау факторы өз қауқарында болмаса, онда мемлекеттік ахуалдың белгілі бір сырқауы бар деген сөз. Демек, Конституцияның басты факторы болып табылатын мемлекеттік тіл өз мәртебесі ауқымында тәрк етіліп, оның мемлекетті нығайтуға қабілеті іске аспай отыр деп мойындауымыз керек те, сол осалдықты жоюға міндеттенуіміз қажет.
Мемлекеттік мүддені нығайтуда оны қоғамдық-әлеуметтік мүдделермен шатастыру ешбір қайраткерлік емес. Мәселен, мемлекеттік тілді дамыту этносаралық жағдайды ушықтырады деген пікір мемлекеттік мүддеден гөрі аймақтың не бір қаланың сұранысын жоғары қоюмен тең. Ендеше ондай мемлекеттің кімге қажеті бар? Мемлекеттік мүддені дамытуда қоғамдық пікірге жалтақтау неге қажет? Демек, Қазақстан халқының бірлесу факторы болып табылатын мемлекеттік тілді қасқана дамытпау ел мүддесінен гөрі 10 жыл бойы әлде бір әлеуметтік топтың мүддесін жоғары қойып келдік дегенмен парапар.
Кезінде мемлекеттік тілді дамыту ұғымын қазақ тілін білмейтіндердің құқығын шектеумен теңестірген бейшара ахуалдың белең ала келіп, мемлекет алдына үлкен кесел туғызатынын және туғызып отырғанын ғылыми жағынан дәйектеу үшін ғалымдарға не кедергі болып отыр? Мемлекеттік органдардың мемлекеттік мүдденің бір саласы ретіндегі қазақ тілінде іс жүргізу мен ұйымдастырудың қарапайым қазақстандықтардың құқығына қандай залалы болды? Тіпті, мемлекеттік тілді мемлекет дәлізінде сөйлете отырып, орыс және басқа тілдердің ахуалын сақтауға қазақ тілінің қандай кеселі болды? Бұған дейін осы жайттар неге ашық сараланбай келді? Шешуін іздейтін сауал көп.
Егер мемлекеттік тілді қазақстандықтарды тұтастандыру факторы десек және оның шынайы ахуалын есептесек, Қазақстан халқы біртұтастанған жоқ деуге ешкім қарсы дау айта алмайды. Ендеше бұл салада мемлекеттік қауіпсіздік мәселесін қолға алу шаралары қаулап шыға келмек. Әсіресе, мәселе тілдің мемлекеттік және ресми мәртебелерін қасақана шатастыру арқылы жүзеге асуда. ҚР Конституциясында мемлекеттік тіл қазақ тілі болғанымен, онымен тең дәрежеде ресми түрде қолданылатын орыс тілінің мәртебесі түсініксіз. Егер оны ресми тіл десек, онда оның мемлекеттік тілден айырмасы қайсы? Ал, мемлекеттік тілдің ресми қолданылуы қай шамада болмақ? Бұл жайт Конституцияның 7 – бабынан туындап отырған бұлдырлық.
Мемлекеттік тіл қазіргі кезде өзінің Қазақстан халқын жұмылдыру міндетінен гөрі аудармалық сипатқа ұшыраған қызметін де дұрыс атқара алмауда. Бұл жөнінде Парламент палаталарының спикерлеріне жасаған депутаттық мәлімдемемде атап өткенмін. Өкінішке қарай, менің сол конституциялық міндетке орай жасаған сауалыма Мәжіліс төрағасы қың демей келсе, Сенат спикері өзінің аударма бөлімінің басшысының пікірі деңгейінде ғана жауап берді.
Қазіргі кезде қазақ тілі қазақстандықтарды бірлестірмек түгелі, дамуы кері кеткендіктен, қазақ этносын да біріктіре алмайтын мүшкіл халге келіп тірелді. Өз тілін білмейтін қазақтардың саны КСРО кезеңіндегіден екі есеге көбейген (белгілі саясаттанушы Ә. Ғалидың пікірінше өз тілінде сөйлеп жазатын қазақтардың үлесі – 71% қана). Қазақтардың орыс және қазақтілді болып екіге жарылуы он жылдығын атап отырған осы Конституцияның тұсында қалыптасқан жағдай. Ендеше, Қазақстан он жыл бойы өз халқын біріктіретін мемлекеттік мүддеден бас тартып келді деген саяси қылмысты мойындауымыз қажет те, мәселені шешуге тікелей бет бұруымыз керек. Қазақстан халқын тұтастандыруды ойласақ, оның басты факторы мемлекеттік тілдің позциясын шұғыл нығайту қазіргі мемлекеттік басты мүдденің бірі және мемлекеттік қауіпсіздікті нығайтудың жолы.
Қазақстан Конституциясындағы маңызды жайттардың бірі – 7-бапта айқындалған мемлекеттік тілдің мәртебесі. Бұл мәртебе менің ойымша, мемлекеттік дәрежедегі қазақ тілінің қоғамдық, саяси және ресми орны болып анықталғанымен, осы 10 жыл бойы бұл мәртебені мемлекеттік емес, этностық тілдің мәртебесі деп түсініп келгеніміз рас. Яғни, қазақтілділер «біздің тіліміз мемлекеттік мәртебеге ие» деп қоқиланса, басқалар «біз сендерге тілдік мәртебені көрсетерміз» дегендей ішкі қарсылықпен тірлік кешті. Ақырында мемлекеттің Конституциясына жазылған тілдік мәртебе тәрк етіліп, 10 жыл бойы мемлекет мылқау күйінде өз тіліне өзі ие бола алмай келеді. Ал, шын мәнінде мемлдекеттік тілдің мәртебесіне қазақтілділердің де, басқалардың да сезімінің қатысы болмауы керек еді, тілдің мәртебесіне мемлекеттің өзі жауап беріп, соны іске асырып, мемлекеттік мылқау күйден арылуды ойластыруы қажет болатын.
Нәтижесінде не болды? Меніңше, жазылғаны орындалмайтын Конституция емес, атазаңның басты атрибуттары болып табылатын түрлі мәртебелер мен құқықтар, талаптар орындалуы арқылы ғана мемлекет өзін егемен елдің тұтқасы ретінде көрсетеді. Ал, мемлекеттік тілінің мәртебесін аяққа басқан елдің егемендігі де, Конституциясының шынайылығы мен қауқары да дүдамал күйге еніп, оны басқа түгелі өз халқы күстаналайтын ахуал қалыптасса, мемлекеттік Конституцияның жеке басқа, қоғамға және мемлекетке қатынасын қалай сезінеміз, қалай тұщынамыз? Ондай Конституцияны сөзіміздің басында айтқанымыздай, атазаңды мемлекеттің рухани және заңды басты базисі ретінде кім құрметтейді?
Қазіргі заманда халқының этникалық жағынан ала-құла болмай отырған мемлекет саусақпен санарлық. Ал, бұрынғы КСРО елдерінің ішінде өз аумақтарындағы бірыңғай этнос ретінде армяндар мен грузиндерді ғана алуға болар. Қалғаны көпэтностық мемлекетке ие болып отыр, алайда, ала бөле Қазақстанның неге «көпұлтты» аталып, әлі күнге Қазақстан аталатын елде басты этностың анықталмай отырғандығы бұл елді әрі-сәрі күй кешіп отырған Ауғанстанмен рухани жағынан теңестіріп отыр. Ауғаныстанда да бірнеше этнос бар, алайда, пуштундардың қоғамдық ролі өзгеше. Ал, саны жағынан 60 пайызға жеткен қазақтардың Қазақстандағы ролін оның тілдік жағынан қағажу көріп отырғанын немен түсіндіреміз? Әсіресе, өмірге келгеніне 10 жыл болған Конституция аясында қазақтардың есебінен космополиттер мен нигилистер армиясының тұтасқан тұлғасы қалыптасқанына өз алдына бөлек концеренция мен ғылыми көзқарас бөлі қажеттігін айтқанымызға біршама уақыт болды.
Егер Конституцияда белгіленген мемлекеттік тіл секілді халықты бірыңғайлау мен ұжымдау факторы өз қауқарында болмаса, онда мемлекеттік ахуалдың белгілі бір сырқауы бар деген сөз. Демек, Конституцияның басты факторы болып табылатын мемлекеттік тіл өз мәртебесі ауқымында тәрк етіліп, оның мемлекетті нығайтуға қабілеті іске аспай отыр деп мойындауымыз керек те, сол осалдықты жоюға міндеттенуіміз қажет.
Мемлекеттік мүддені нығайтуда оны қоғамдық-әлеуметтік мүдделермен шатастыру ешбір қайраткерлік емес. Мәселен, мемлекеттік тілді дамыту этносаралық жағдайды ушықтырады деген пікір мемлекеттік мүддеден гөрі аймақтың не бір қаланың сұранысын жоғары қоюмен тең. Ендеше ондай мемлекеттің кімге қажеті бар? Мемлекеттік мүддені дамытуда қоғамдық пікірге жалтақтау неге қажет? Демек, Қазақстан халқының бірлесу факторы болып табылатын мемлекеттік тілді қасқана дамытпау ел мүддесінен гөрі 10 жыл бойы әлде бір әлеуметтік топтың мүддесін жоғары қойып келдік дегенмен парапар.
Кезінде мемлекеттік тілді дамыту ұғымын қазақ тілін білмейтіндердің құқығын шектеумен теңестірген бейшара ахуалдың белең ала келіп, мемлекет алдына үлкен кесел туғызатынын және туғызып отырғанын ғылыми жағынан дәйектеу үшін ғалымдарға не кедергі болып отыр? Мемлекеттік органдардың мемлекеттік мүдденің бір саласы ретіндегі қазақ тілінде іс жүргізу мен ұйымдастырудың қарапайым қазақстандықтардың құқығына қандай залалы болды? Тіпті, мемлекеттік тілді мемлекет дәлізінде сөйлете отырып, орыс және басқа тілдердің ахуалын сақтауға қазақ тілінің қандай кеселі болды? Бұған дейін осы жайттар неге ашық сараланбай келді? Шешуін іздейтін сауал көп.
Егер мемлекеттік тілді қазақстандықтарды тұтастандыру факторы десек және оның шынайы ахуалын есептесек, Қазақстан халқы біртұтастанған жоқ деуге ешкім қарсы дау айта алмайды. Ендеше бұл салада мемлекеттік қауіпсіздік мәселесін қолға алу шаралары қаулап шыға келмек. Әсіресе, мәселе тілдің мемлекеттік және ресми мәртебелерін қасақана шатастыру арқылы жүзеге асуда. ҚР Конституциясында мемлекеттік тіл қазақ тілі болғанымен, онымен тең дәрежеде ресми түрде қолданылатын орыс тілінің мәртебесі түсініксіз. Егер оны ресми тіл десек, онда оның мемлекеттік тілден айырмасы қайсы? Ал, мемлекеттік тілдің ресми қолданылуы қай шамада болмақ? Бұл жайт Конституцияның 7 – бабынан туындап отырған бұлдырлық.
Мемлекеттік тіл қазіргі кезде өзінің Қазақстан халқын жұмылдыру міндетінен гөрі аудармалық сипатқа ұшыраған қызметін де дұрыс атқара алмауда. Бұл жөнінде Парламент палаталарының спикерлеріне жасаған депутаттық мәлімдемемде атап өткенмін. Өкінішке қарай, менің сол конституциялық міндетке орай жасаған сауалыма Мәжіліс төрағасы қың демей келсе, Сенат спикері өзінің аударма бөлімінің басшысының пікірі деңгейінде ғана жауап берді.
Қазіргі кезде қазақ тілі қазақстандықтарды бірлестірмек түгелі, дамуы кері кеткендіктен, қазақ этносын да біріктіре алмайтын мүшкіл халге келіп тірелді. Өз тілін білмейтін қазақтардың саны КСРО кезеңіндегіден екі есеге көбейген (белгілі саясаттанушы Ә. Ғалидың пікірінше өз тілінде сөйлеп жазатын қазақтардың үлесі – 71% қана). Қазақтардың орыс және қазақтілді болып екіге жарылуы он жылдығын атап отырған осы Конституцияның тұсында қалыптасқан жағдай. Ендеше, Қазақстан он жыл бойы өз халқын біріктіретін мемлекеттік мүддеден бас тартып келді деген саяси қылмысты мойындауымыз қажет те, мәселені шешуге тікелей бет бұруымыз керек. Қазақстан халқын тұтастандыруды ойласақ, оның басты факторы мемлекеттік тілдің позциясын шұғыл нығайту қазіргі мемлекеттік басты мүдденің бірі және мемлекеттік қауіпсіздікті нығайтудың жолы.
вторник, 7 августа 2007 г.
ТҮЙМЕ ҚЫЗ
("Бота" блогындағы боталарға арналады)
Х. АНДЕРСЕН
ЕРТЕГІ
Ерте, ерте, ертеде бір әйел болыпты; ол бала асырап алғысы келді, бірақ оны қайдан алсын? Сөйтіп, ол тәуіп кемпірге барып былай деді:
- Мен бала асырап алғым келеді; баланы қайдан тапсам екен?
- Сол да сөз бе! – деді тәуіп. – Мә, саған арпаның дәні; бірақ бұл жай дән емес, егетін де, тауыққа шашатын да емес; мұны гүлқұмыраға егесің, сосын көресің не боларын!
- Рахмет! – деді де әйел тәуіпке он екі мәнет берді; үйіне барып әйел арпа дәнін гүлқұмыраға егіп еді, сол бойда бәйшешекке ұқсас үлкен әсем гүл өсіп шыға келді, бірақ ол әлі шешек атпаған күйі бүрісіп тұрған еді.
- Қандай керемет бәйшешек! – деді де әйел оның сары жолақты қызыл шешегін сүйіп алды.
Гүл бүлк етті де, шешек атты. Сөйтсе, бұл нағыз бәйшешек екен, оның шұңғылында жасыл орындықшада түймедей ғана қызбала отыр. Ол сондай нәзік те, кішкентай, бойы шынашақтан да кіші еді. Сол себепті оның есімі Түйме болды.
Оған бесікті жаңғақтың жылтыр қабығынан жасап, көгілдір майдагүл - төсек болып, ал раушангүлдің шешегі жамылғыға жарады; қызбала түнгісін бесікке бөленіп, ал күндіз ол үстел бетінде ойнады. Үстел үстіне әйел табақшаға су құйып қойды да, оның жиегіне гүлдесте сүйеді; суға гүл сабақтары малынып, ал ыдыс жиегінде қызғалдақтың жалпақ шешегі қалқып жүрді. Бұл шешекті қайық етіп Түйме қыз табақшаның бір шетінен келесі шетіне өтіп жүрді; ескек етіп ол аттың екі ақ қылын алды. Бұл бір тамаша көрініс еді! Түйме қыз ән шырқай алатын, оның нәзік те әсем дауысын бұрын - соңды ешкім естімеген!
Бірде ол бесігінде жатса, терезенің сынығынан ішке былшырақ та сиықсыз балпанақтай бақа ыршып кірді! Майдагүл жамылып, жайбарақат бесікте жатқан Түйме қыз, бесігімен үстел үстінен бір-ақ шықты.
- Ұлыма қалыңдық табылды! – деп бақа, қызды жаңғақ бесігімен бірге алды да терезеден баққа бір-ақ ырғып шығып кетті.
Бақты жағалап үлкен өзен ағып жататын; жағасы қапас та, жабысқақ балшық еді; осындағы балдыр арасында бақа ұлымен тұратын. Ища-ай! Бақаның баласы да шешесінен аумаған жиіркенішті еді!
- Ба-аақ, ба-аақ! – деп бақылдауды ғана білетін ол, жаңғақ бесіктегі титтей қызды көргенде де айтқаны сол болды.
- Тыныш! Оянып кетсе, бізден қашып кетер, - деп ойбай салды кемпір бақа. – Қыз аққудың мамығынан да жеңіл екен! Оны өзен ортасына жалпақ жапыраққа жайғастырайық - бұл дегенің титтей қыз үшін аралмен бірдей, ол бұдан қашып кете алмас, біз ұямызды жинастырғанша. Онда екеуің енді талай өмір кешерсіңдер, ұлым!
Өзенде су бетіне жапырағы жайылған көкорай шалғын өсетін. Ең үлкен жапырақ жағадан шалғай еді, кемпір бақа қызды бесігімен өзеннің ортасындағы әлгі жапыраққа жайғастырды.
Бейшара Түйме ертеңгісін оянды да, қайда жатқанын білген қыз жылап жіберді: айналасы қоршаған су, жағаға шығу мүмкін емес еді!
Ал кәрі бақа болса, балдырдағы үйін қамыс–құрақпен әлеміштеп жатқан – жас келінді жаңа отауға кіргізу қамы еді бұл! Ол сиықсыз ұлын ертіп, жылап отырған Түйме қыз жайғасқан жапыраққа келді. Кәрі бақа қыздың бесік-кереуетін қалыңдықтың болашақ жатынжайына әкету үшін келген-ді. Кәрі бақа қыздан төмен, су бетінде отырды да, былай деді:
- Мынау – менің ұлым, сенің болашақ күйеуің! Екеуің әлі біздің балдыр ауылымызда жарасып-ақ кетесіңдер.
- Ба-аақ, ба-аақ! – деп бақылдады ұлы.
Олар кереуетшені үйлеріне алды да кетті, ал қыз жасыл жапырақ үстінде жападан жалғыз қалып, өксіп-өксіп жылады, - ол жиіркенішті кәрі бақа үйіне барғысы келмеді, сиықсыз ұлына күйеуге шығуға, тіпті, қарсы еді.
Су астындағы шабақтар, кәрі бақаны ұлымен бірге көріп, оның әңгімесін де естіп қалды, тіпті, олар титтей қалыңдықты көру үшін су бетіне бастарын да шығарып қарады. Олар үшін Түйме қыздың кәрі бақаның балдырына тұру сондай аянышты көрінді. Олай болуы мүмкін емес! - десті олар. Шабақтар жалпақ жапырақ тіреулі құрақ сабағының бойын айнала жиналды да, оны тістерімен кеміре бастады; сабақтан босаған жапырақ ағыспен алысқа аға жөнелді … Енді бақаға Түймені қуып жету мүмкін болмады!
Осылайша Түйме қыз көгалды жағаны бойлап жапырақпен жүзе берді, оны көрген кішкене құстар оған арнайы ән шырқап, былайша тамсанды:
- Қандай титтей әсем қыз!
Түйме мінген жапырақ ағыспен қалқып отырып, ақыры бақалар батпағынан ұзап кетті.
Қызды айналшықтап бір әдемі көбелек ұшып жүрді де, оның жапырағына қона кетті – Түйме қыз оған сонша ұнап қалған-ды! Қыз оған есі кете қуанды: жексұрын бақа көрінбейді, айнала болса, сондай көркем суреттей еді! Су бетіне түскен күн бейнесі алтын түсті! Түйме қыз белдігін шешіп, бір шетін көбелекке орап, екінші шетін жапыраққа байлап еді, қайығы онан сайын жылдам жүзді.
Таяу маңда қанқоңыз ұшып жүрген, ол қызды көрді де, белінен қапсыра құшақтап, ағашқа қарай алды да ұша жөнелді, ал жапыраққа байлаулы көбелек ағып кете барды.
Қоңыздың құшағында кеткен қыздың есі шыға қорықты! Ол бәрінен бұрын жапыраққа байлаулы өзенде қалған көбелекті аяды, ол бейшара одан босамаса, босқа өледі ғой! Ал, қанқоңыз оның бірін де сезер емес.
Ол Түймені алып барып ең үлкен жапыраққа қонып, қызды тәтті гүл сөлімен тамақтандырды да, оған қанқоңызға ұқсамаса да, керемет сұлулығын айтып мақтауға көшті.
Көп ұзамай оларға әлгі ағашта тұратын өзге де еркек қанқоңыздар келе бастады. Олар қызды бастан аяқ көріп тамсанса, бойжеткен қоңыздар да мұртшаларын жыбырлатып:
- Мынаның аяғы екеу-ақ екен! Қарауға аянышты ғой!
- Мынада мұртша жоқ қой!
- Белі сондай нәзік екен! Туһ! Адам секілді ғой өзі! Сондай көріксіз! – деп шуласты қоңыз бикештер.
Түйме қыз сондай сүйкімді болатын! Мұны әкеткен қанқоңызға да басында ол ұнамаған, ал қоңыздар оны сиықсыз деп жабыла жамандағанда, ол қызды одан әрі ұстағысы келмеді – қайда барса, онда барсын. Өзінің сондай сиықсыздығын, қоңыздардың да өзін қалдырғысы келмейтінін айтып, қыз да жылай бастады! Ал шындығында, ол сондай ару жаралған жан еді: нәзік, раушанның шешегіндей аяулы еді.
Сөйтіп, жалғыз қалған Түйме орманда жаз бойы өмір сүрді. Ол өзіне кереуетше өріп алды да, оны үлкен жапырақ астына орналастырды – оған жаңбыр суы тимес еді. Түйме қыз тәтті гүл тозаңымен қоректеніп, жапыраққа қонған таңғы шықты ішіп жүрді.
Осылайша, жаз да, күз де өтіп, қаһарлы қыс келді. Шырқауық құстар жылы жаққа кетіп, шөп пен гүл біткен қурады. Мұнымен бірге астында Түйме қыз тұрған жалпақ жапырақ та қурап, ширатылып қалды. Түйме қыз болса, салқыннан өлердей тоңатын болды: оның көйлегі тозып, өзі суыққа төзбестей нәзік жан болатын! Қар жауды, оған тиген әрбір қар ұшқыны күрек толы қардай еді! Ол құрғақ жапырақ оранып көріп еді, жапырақ жылытпады, суықтан қалшылдаған қыз жапырақша дірілдеді.
Қыз тұрған орман маңында егіні жиналған алқап болатын, тоңды жерден қураған егін сабақтары сояудай шошайып тұрды. Түйме қыз үшін бұлар да ормандай көрінді! Бейшара қыз суықтан қалай құтыларын білмеді! Сөйтіп жүріп ол саршұнақтың ініне тап болды. Есігі құрғақ шөп–шаламмен жабылған тесік екен. Саршұнақ жылы–жұмсақта тұрып жатқан–ды: барлық қамбасы астыққа толы; асханасы мен қоймасы жинаған қоректен жарылардай еді! Түйме қыз қайыршыдай қолын созып, бір уыс арпа сұрады – ол екі күн бойы нәр татпаған–ды!
- Бейшара! – деді саршұнақ: ол негізінде қайырымды кемпір тышқан еді. – Кір де жылын, менімен бірге тамақтан!
Қыз қарияға ұнап қалды да, ол былай деді:
- Сен менімен бірге қыстап шығуыңа болады, тек менің бөлмелерімді жинап, маған ертегі айтсаң болғаны – мен сондай ертекшілмін.
Түйме де бұған келісе кетті, саршұнақтың бұйрығын орындап, жақсы тұрып жатты.
- Бізге қонақ келеді, - деді бірде саршұнақ. – Менің көршім әдетте маған аптасына бір соғып кетеді. Ол менен де бай тұрады: оның бөлмелері сондай кең, ал оның кигені - керемет мақпал тон. Егер сен соған күйеуге шықсаң ғой! Сен тамаша өмір кешер едің! Оның кемшілігі сол - көрсоқырлығында; бірақ оған қызықты ертегі айтсаң болғаны.
Бірақ қыз бұл әңгімеге көңіл бөлмеді: ол саршұнақтың көршісіне күйеуге шыққысы келмеді – ол көртышқан еді. Бірде ол шынында да саршұнаққа қонаққа келді. Үстінде қара мақпал тоны, өзі бай да білімді көрінді; саршұнақтың айтуынша, оның үй–жайы бұдан жиырма есе кең, бірақ көртышқан күн көзін де, жайнаған гүлдерді де жаратпады – ол тіпті, өмірінде жарық дүниені көрмеген екен. Қызға ән шырқауға тура келді де, ол «Ұша бер, қанқоңыз» және «Көгал кезген тақуа» деген екі ән айтты. «Көгал кезген тақуа» әнін көртышқанның жақтырғаны сондай, ол Түйме қызды ұнатып қалды. Бірақ ол тіс жарып ештеңе айта қоймады – көртышқан өзінше маңғаз да кербез мырза болатын.
Көп ұзамай көртышқан өз үйінен саршұнақтың қақпасына дейін ұзын да кең дәліз қазып шықты да, тышқан мен қызға емін–еркін серуенге жол ашты. Көртышқан көршілерінен дәлізде жатқан құс өлімтігінен қорықпауды ғана өтінді. Ол кәдімгі қауырсын мен тұмсығы бар құс екен, жуырда өлсе керек, көртышқан оны қыс түскенде дәліз қазылар маңға көмген екен.
Көртышқан дәлізді жарық ету үшін ағаш шіріндісін алып шығып, кәдімгі майшамдай жарық қылып жүрді. Олар құс өлімтігіне жеткенде, әлгі шіріндіні дәліз төбесіне түйреп тесіп еді, ішке жарық сау етті. Дәліздің қақ ортасында қарлығаштың өлігі жатты; әдемі қанаттары денесіне жабысып, аяқтары мен басы қауырсыннан көрінбейді; бейшара құс суыққа тоңып өлсе керек. Қыз оны қатты аяп кетті, ол жаз бойы ән шырқайтын бұл құстарды жақсы көруші еді; көртышқан алды да мықыр аяғымен құс өлігін түртіп қалып:
- Олақ болсаң, ысқырғаннан не пайда! Бейшара болып тусаң, ақырың осы! Жаратқанға шүкір, менің балаларым енді бұдан қорықпайды! Құс болып, шырылдағаннан не бітуші еді - қыста қатып өлесің де теңкиіп жатасың!
- Дұрыс айтасың, көрші, бұның неткен ақыл еді! –деді саршұнақ. – Бос шырылдан не пайда! Ол қыста жылу мен қорек бола ма? Әрине, болмайды!
Түйме қыз үндей қоймады, көршілер құс өлігіне теріс қарағанда, қауырсынды ысырып, өліктің жұмулы көзінен сүйіп алды. «Мүмкін сен, былтыр жаздағы шырқаған құс боларсың! – деп ойлады қыз. – сонда сен маған қандай шаттық сыйладың, әнші құс!»
Көртышқан тесікті бітеп, бикелерді шығарып салды. Қыз түнімен ұйықтай алмады. Ол төсегінен тұрды да, құрғақ шөп–шаламнан үлкен алаша тоқыды. Алашаға құс өлігін орады да, саршұнақтың қалған-құтқан мамығын алып, жылы жатсын деп өлікке айнала жауып шықты.
- Қош бол, қадырлы құс, - деді Түйме. – Қош бол! Ағаштары жап–жасыл, күн шуақты жаз бойы маған шырқаған әндерің үшін саған рахмет!
Сөйтті де, ол құстың кеудесіне басын тигізіп еді, шошып кетті – бірдеңе дүрсіл қақты. Бұл құстың жүрегі болып шықты: ол өлмеген екен, тек қана суық өтіп есінен танған, бойына жылу тарағасын, ес жия бастағаны екен. Әдетте қарлығаштар күзде жылы жаққа кетеді, егер кешігіп суыққа ұрынса, осылай сіресіп қалады да, есінен танып құлап түседі, сосын оны қар басып қалады.
Қыз қорыққаннан қалтырап кетті – қанша дегенмен қарлығаш Түймемен салыстырғанда алып көрінді, - қыз қорқынышын басып, құс денесін қымтай түсті, жүгіріп барып, өзі жамылып, мыж–мыжы шыққан жапырақты әкеліп құстың басына орады.
Келесі түні де Түйме жай басып қарлығашқа келді. Құс бейшараның жаны кіріп қалған екен, дегенмен қызға көзін әлсірей ашып қарады – оның қолында шірінді шам ғана болатын.
- Саған алғысым шексіз, қайырымды қыз! – деді науқас қарлығаш. – Менің бойым жылынды. Көп ұзамай мен сауығармын да көкке самғармын.
- Қазыр күн суық, қар жауып тұр! – деді қыз, - Жылы жерде бола тұр, мен сені бағамын.
Түйме гүл шешегіне құйып құсқа су әкелді. Құс қанып ішті де, қызға тікенді бұтаққа қанатын қалай жарақаттап алып, басқа құстармен бірге жылы жаққа кете алмағанын, жерге қалай құлап түскенін айтып берді... Одан әрі ол не болғанын, мұнда қалай жеткенін білмеді.
Қарлығаш қыстап шықты, Түйме оны бағып-қақты. Бұл жөнінде саршұнақ та, көртышқан да білмеді – олардың құсты жаратпайтыны белгілі ғой.
Көктем келіп, күн шуағы айналаны қыздырғанда, қарлығаш қызбен қоштасты, Түйме оған көртышқан тескен тесікті ашып берді.
Күн шуағы тесіктен сау етті, қарлығаш қыздан бірге кетуге қалай қарайтынын сұрады, - құстың арқасына отырып алса, олар жап-жасыл орманға бір-ақ жетер еді! Бірақ Түйме саршұнақты тастап кеткісі келмеді, - тышқан әжей сонша қамығар еді.
- Жоқ, болмас! – деді қыз қарлығашқа.
- Ендеше қош, қайырымды Түйме! – деді де қарлығаш ұшып ала жөнелді.
Түйме оның соңынан көз жасы сорғалап қала берді, - ол бейшара құсқа бауыр басып қалған-ды.
- Шыр-рр, шыр-рр! – деді де қарлығаш құс жасыл орманға сіңіп жоқ болды.
Қызға көңілсіз күндер басталды. Оған тіпті, күн көзіне шығуға да рұқсат болмады, егін алқабының масақтары жайқалды, бейшара титімдей қызға ол ну ормандай көрінді. – Жазда саған жасау әзірлеу керек! – деді саршұнақ кемпір оған.
Сөйтсе, мақпал тонды томсырайған көрші бұған құда түсіп қойған екен.- сенің жасауың барынша дәулетті болғаны мақұл, көртышқан байға күйеуге шыққасын ештеңеге де тарықпайсың!
Сөйтіп, қыз күндіз бой көрсетпейтін болды, ал саршұнақ кемпір төрт өрмекшіні жалдап, күні–түні мата тоқытты.
Күн сайын кешқұрым көртышқан саршұнаққа келіп, жуырда жаз бітіп, күннің ыстығы басылатынын көпірумен болды,- бұған саршұнақ кекіреюмен жүрді – күзге қарай некетой болмақ. Қыз болса, бұған қуана қоймады: оған жалықтырғыш көртышқан ұнамады. Күн сайын таң атарда және күн батарда Түйме қыз тышқан інінен басын сыртқа шығарып қарап жүрді; кейде жел тұрып, масақтарды ырғағанда оның көк аспанға көзі түсіп қалатын. «Қандай жарық, еркін өмір қандай жақсы еді!» - деп ойлап ол қарлығашты еске алатын болды; ол құсты көруге ынтықты, бірақ ол көріне қоймады: шамасы ол алыстағы жасыл орманда болар!
Күзге қарай Түйменің барлық жасауы әзір болды.
- Бір айдан соң - некетой! – деді саршұнақ кемпір.
Түйме бұған жылап жіберді де, бұйығы көртышқанға тұрмысқа шыққысы келмейтінін айтты.
- Сандалама! - деді саршұнақ кемпір. – Қиқарланба, қыршып алармын – көрдің ғой, менің өткір тістерімді? Сенің күйеуің керемет болады. Тіпті, патшаханымның өзінде де оның үстіндегідей мақпал тон жоқ! Ал, қоймасы қамбаға толы! Мұндай күйеу табылғанына шүкір ет!
Ақыры некетой болар күн де келді. Көртышқан қалыңдығына келді. Енді қызға көртышқанның жер астындағы інін отау етіп, күн көзін көрмей өмір сүру керек, - өйткені, көртышқан күн сәулесін жек көреді! Ал, бейшара Түймеге жарықпен мәңгі қоштасу сондай ауыр еді! Саршұнақпен бірге ол анда-санда болса да, жер бетіне шығып тұратын.
Тағдырына көнген Түйме қыз күн көзін соңғы рет көруге аттанды. Егін жиналып, қураған дән сабақтары ғана сорайып қалған. Қыз іннен алысырақ кетіп, күнге қолын соза:
- Қош, жарық күн, қош бол! – деді.
Сосын ол титімдей ғана қолымен жақын маңда өсіп тұрған кішкене қызыл гүлді құшып былай деді:
- Менің атымнан сүйкімді қарлығашқа иіліп сәлем ет, көрсең!
- Шыр-рр, шыр-рр! – деді кенет төбесінен бір құс.
Түйме қыз басын көтерсе, қарлығаш екен. Қарлығаш та қызды көре сала қуанып кетті, қыз болса жылап жіберіп, өзінің жексұрын көртышқанға күйеуге шыққысы келмейтінін, күн сәулесі түспейтін жер астында өмір сүргісі келмейтінін айтып шағынды.
- Қыс та келіп қалды, - деді қарлығаш, - мен болсам, алысқа жылы өлкеге кетем. Менімен сол жаққа ұшқың келе ме? Сен менің арқама отырып, белбеумен мықтап бекініп ал. Сосын біз жексұрын көртышқаннан көк теңіздің арғы жағына, күн сәулесі мол, әрқашан да жаз орныққан әрі гүлдері жайқалған жылы жаққа ұшып құтыламыз! Кеттік, қайырымды Түйме! Мен қыста суықтан өлердей болғанда құтқардың ғой сен.
- Жарайды, мен сенімен ұшайын! – деді де Түйме қыз, құс арқасына жайғасты да, аяқтарын қос қанатқа тіреп, өзін белбеумен үлкен қауырсынға мықтап таңып тастады.
Қарлығаш атылған жебедей зулады, ну орманның да, көк теңіздердің де, қар басқан биік таулардың да үстінен ұшты.Салқын жел тоңдырғасын, Түйме қарлығаштың жылы мамығына оранып алды да, басын ғана шығарып айналаның әсем көрінісін қызықтап отырды.
Ақыры жылы өлкеге де жетті! Мұнда күн сәулесі мол түсіп, аспан биігірек көрінді, арықты жағалай жүзімнің жасылы да, қарасы самсап өсіп тұр. Бақтарда лимон, апелсин пісіп қалған, жұпар да ашымақ иіс аңқып тұр. Жол бойы балақандар ала шұбар көбелектерді қуалап жүр. Қарлығаш болса, одан әрі ұша берді, ұша берді, барған сайын тамаша көрініс ұлғая түсті. Көгілдір әсем көлдің жағасындағы жасыл бұйра ағаштар ортасында ескі аппақ мәрмәр сарай тұр. Жүзімнің шағыры оның биік бағаналарын жағалап өрмелей өсіпті. Ал, шатыр астында қарлығаш ұялары соғылыпты. Солардың бірінде Түймені әкелген қарлығаш та тұратын.
- Міне, менің үйім! – деді қарлығаш. – Ал, енді сен төмендегі бір әдемі гүлді таңда, мен соған сені түсірем, сен енді керемет өмір кешетін боласың!
- Мен сондай қуаныштымын! – деп айқай салды титімдей қыз, алақандарын шапаттап.
Төменде мәрмәрдің ірі кесектері жатыр, - бұл бағанның бірінен түсіп үшке бөлінген еді де, олардың арасына ірі ақ гүлдер өсіп шыққан екен. Қарлығаш төмендеді де, гүлдің жалпақ шешегіне отырғызды. Керемет! Әлгі гүлдің шұңғылында біреу отыр, өзі аппақ та, мөлдір шыны секілді. Басында алтын тәж жарқырап, иықтарынан жылтыраған қанатшалар көрінеді, ол Түймеден ірі емес еді.
Бұл үлп еді. Әрбір гүлде үлп болады, ербала не қызбала, ал Түймемен қатар отырған үлптердің патшасы болатын.
- Қандай көркем жігіт! – деп сыбырлады Түйме қарлығашқа.
Титімдей патша қарлығашты көріп шошып кетті. Өзі кішкентай ғана болғасын, оған құс аждаһадай көрінді. Бірақ ол Түймені көріп қуанып кетті. Ол өмірінде мұндай ару қызды көрмеген еді! Ол жалма жан өзінің тәжін шешті де, Түйменің басына кигізіп, оның есімін сұрады. Тіпті, өзіне тұрмысқа шығып, үлптердің патшаханымы болуға, гүлдердің ханшасы болуға қалай қарайтынын сұрап үлгерді. Ал, саған күйеу керек болса! Бұны бақаның ұлы мен мақпал тонды көртышқанмен теңестіруге болмас. Қыз бірден келісімін берді. Сол кезде әрбір гүлден бір ербала, бір қызбала – үлптер шыға бастады, сондай ғажап дерсің! Олардың барлығы да Түймеге сыйлық беріп жатты. Сыйлықтың ең жақсысы шегірткенің мөп–мөлдір үлпілдеген жұп қанаты болды. Қанаттарды Түйменің арқасына орнатып берді, енді ол да гүлден гүлге ұшып–қонып, үлпілдейтін болды! Түйменің қуанышында шек жоқ! Қарлығаш болса, жоғарыдағы ұясында отырып, барынша әнге басты. Бірақ оған сонша көңілсіз еді: ол да титімдей қызға бауыр басып қалып, одан айырылғысы келмеді.
- Енді сенің есімің Түйме болмайды! - деді патша үлп. – Бұл есім саған сай емес! Біз сені Майгүл деп атаймыз!
- Қош, қош! – деп шыр–шыр етті де қарлығаш бұл жолы жылы жақтан шалғайдағы Данияға жөнелді. Ол жақта оның кішкене ғана ұясы бар еді, ол ұя ертегі айтқыш бір адамның үйінің терезесінің маңдайына соғылған. Қарлығаш барып соған өзінің «Шыр-рр, шыр-рр» әнін шырқаса керек, ал біз болсақ, осы оқиғаны әлгі адамның ауызынан естігенбіз.
Х. АНДЕРСЕН
ЕРТЕГІ
Ерте, ерте, ертеде бір әйел болыпты; ол бала асырап алғысы келді, бірақ оны қайдан алсын? Сөйтіп, ол тәуіп кемпірге барып былай деді:
- Мен бала асырап алғым келеді; баланы қайдан тапсам екен?
- Сол да сөз бе! – деді тәуіп. – Мә, саған арпаның дәні; бірақ бұл жай дән емес, егетін де, тауыққа шашатын да емес; мұны гүлқұмыраға егесің, сосын көресің не боларын!
- Рахмет! – деді де әйел тәуіпке он екі мәнет берді; үйіне барып әйел арпа дәнін гүлқұмыраға егіп еді, сол бойда бәйшешекке ұқсас үлкен әсем гүл өсіп шыға келді, бірақ ол әлі шешек атпаған күйі бүрісіп тұрған еді.
- Қандай керемет бәйшешек! – деді де әйел оның сары жолақты қызыл шешегін сүйіп алды.
Гүл бүлк етті де, шешек атты. Сөйтсе, бұл нағыз бәйшешек екен, оның шұңғылында жасыл орындықшада түймедей ғана қызбала отыр. Ол сондай нәзік те, кішкентай, бойы шынашақтан да кіші еді. Сол себепті оның есімі Түйме болды.
Оған бесікті жаңғақтың жылтыр қабығынан жасап, көгілдір майдагүл - төсек болып, ал раушангүлдің шешегі жамылғыға жарады; қызбала түнгісін бесікке бөленіп, ал күндіз ол үстел бетінде ойнады. Үстел үстіне әйел табақшаға су құйып қойды да, оның жиегіне гүлдесте сүйеді; суға гүл сабақтары малынып, ал ыдыс жиегінде қызғалдақтың жалпақ шешегі қалқып жүрді. Бұл шешекті қайық етіп Түйме қыз табақшаның бір шетінен келесі шетіне өтіп жүрді; ескек етіп ол аттың екі ақ қылын алды. Бұл бір тамаша көрініс еді! Түйме қыз ән шырқай алатын, оның нәзік те әсем дауысын бұрын - соңды ешкім естімеген!
Бірде ол бесігінде жатса, терезенің сынығынан ішке былшырақ та сиықсыз балпанақтай бақа ыршып кірді! Майдагүл жамылып, жайбарақат бесікте жатқан Түйме қыз, бесігімен үстел үстінен бір-ақ шықты.
- Ұлыма қалыңдық табылды! – деп бақа, қызды жаңғақ бесігімен бірге алды да терезеден баққа бір-ақ ырғып шығып кетті.
Бақты жағалап үлкен өзен ағып жататын; жағасы қапас та, жабысқақ балшық еді; осындағы балдыр арасында бақа ұлымен тұратын. Ища-ай! Бақаның баласы да шешесінен аумаған жиіркенішті еді!
- Ба-аақ, ба-аақ! – деп бақылдауды ғана білетін ол, жаңғақ бесіктегі титтей қызды көргенде де айтқаны сол болды.
- Тыныш! Оянып кетсе, бізден қашып кетер, - деп ойбай салды кемпір бақа. – Қыз аққудың мамығынан да жеңіл екен! Оны өзен ортасына жалпақ жапыраққа жайғастырайық - бұл дегенің титтей қыз үшін аралмен бірдей, ол бұдан қашып кете алмас, біз ұямызды жинастырғанша. Онда екеуің енді талай өмір кешерсіңдер, ұлым!
Өзенде су бетіне жапырағы жайылған көкорай шалғын өсетін. Ең үлкен жапырақ жағадан шалғай еді, кемпір бақа қызды бесігімен өзеннің ортасындағы әлгі жапыраққа жайғастырды.
Бейшара Түйме ертеңгісін оянды да, қайда жатқанын білген қыз жылап жіберді: айналасы қоршаған су, жағаға шығу мүмкін емес еді!
Ал кәрі бақа болса, балдырдағы үйін қамыс–құрақпен әлеміштеп жатқан – жас келінді жаңа отауға кіргізу қамы еді бұл! Ол сиықсыз ұлын ертіп, жылап отырған Түйме қыз жайғасқан жапыраққа келді. Кәрі бақа қыздың бесік-кереуетін қалыңдықтың болашақ жатынжайына әкету үшін келген-ді. Кәрі бақа қыздан төмен, су бетінде отырды да, былай деді:
- Мынау – менің ұлым, сенің болашақ күйеуің! Екеуің әлі біздің балдыр ауылымызда жарасып-ақ кетесіңдер.
- Ба-аақ, ба-аақ! – деп бақылдады ұлы.
Олар кереуетшені үйлеріне алды да кетті, ал қыз жасыл жапырақ үстінде жападан жалғыз қалып, өксіп-өксіп жылады, - ол жиіркенішті кәрі бақа үйіне барғысы келмеді, сиықсыз ұлына күйеуге шығуға, тіпті, қарсы еді.
Су астындағы шабақтар, кәрі бақаны ұлымен бірге көріп, оның әңгімесін де естіп қалды, тіпті, олар титтей қалыңдықты көру үшін су бетіне бастарын да шығарып қарады. Олар үшін Түйме қыздың кәрі бақаның балдырына тұру сондай аянышты көрінді. Олай болуы мүмкін емес! - десті олар. Шабақтар жалпақ жапырақ тіреулі құрақ сабағының бойын айнала жиналды да, оны тістерімен кеміре бастады; сабақтан босаған жапырақ ағыспен алысқа аға жөнелді … Енді бақаға Түймені қуып жету мүмкін болмады!
Осылайша Түйме қыз көгалды жағаны бойлап жапырақпен жүзе берді, оны көрген кішкене құстар оған арнайы ән шырқап, былайша тамсанды:
- Қандай титтей әсем қыз!
Түйме мінген жапырақ ағыспен қалқып отырып, ақыры бақалар батпағынан ұзап кетті.
Қызды айналшықтап бір әдемі көбелек ұшып жүрді де, оның жапырағына қона кетті – Түйме қыз оған сонша ұнап қалған-ды! Қыз оған есі кете қуанды: жексұрын бақа көрінбейді, айнала болса, сондай көркем суреттей еді! Су бетіне түскен күн бейнесі алтын түсті! Түйме қыз белдігін шешіп, бір шетін көбелекке орап, екінші шетін жапыраққа байлап еді, қайығы онан сайын жылдам жүзді.
Таяу маңда қанқоңыз ұшып жүрген, ол қызды көрді де, белінен қапсыра құшақтап, ағашқа қарай алды да ұша жөнелді, ал жапыраққа байлаулы көбелек ағып кете барды.
Қоңыздың құшағында кеткен қыздың есі шыға қорықты! Ол бәрінен бұрын жапыраққа байлаулы өзенде қалған көбелекті аяды, ол бейшара одан босамаса, босқа өледі ғой! Ал, қанқоңыз оның бірін де сезер емес.
Ол Түймені алып барып ең үлкен жапыраққа қонып, қызды тәтті гүл сөлімен тамақтандырды да, оған қанқоңызға ұқсамаса да, керемет сұлулығын айтып мақтауға көшті.
Көп ұзамай оларға әлгі ағашта тұратын өзге де еркек қанқоңыздар келе бастады. Олар қызды бастан аяқ көріп тамсанса, бойжеткен қоңыздар да мұртшаларын жыбырлатып:
- Мынаның аяғы екеу-ақ екен! Қарауға аянышты ғой!
- Мынада мұртша жоқ қой!
- Белі сондай нәзік екен! Туһ! Адам секілді ғой өзі! Сондай көріксіз! – деп шуласты қоңыз бикештер.
Түйме қыз сондай сүйкімді болатын! Мұны әкеткен қанқоңызға да басында ол ұнамаған, ал қоңыздар оны сиықсыз деп жабыла жамандағанда, ол қызды одан әрі ұстағысы келмеді – қайда барса, онда барсын. Өзінің сондай сиықсыздығын, қоңыздардың да өзін қалдырғысы келмейтінін айтып, қыз да жылай бастады! Ал шындығында, ол сондай ару жаралған жан еді: нәзік, раушанның шешегіндей аяулы еді.
Сөйтіп, жалғыз қалған Түйме орманда жаз бойы өмір сүрді. Ол өзіне кереуетше өріп алды да, оны үлкен жапырақ астына орналастырды – оған жаңбыр суы тимес еді. Түйме қыз тәтті гүл тозаңымен қоректеніп, жапыраққа қонған таңғы шықты ішіп жүрді.
Осылайша, жаз да, күз де өтіп, қаһарлы қыс келді. Шырқауық құстар жылы жаққа кетіп, шөп пен гүл біткен қурады. Мұнымен бірге астында Түйме қыз тұрған жалпақ жапырақ та қурап, ширатылып қалды. Түйме қыз болса, салқыннан өлердей тоңатын болды: оның көйлегі тозып, өзі суыққа төзбестей нәзік жан болатын! Қар жауды, оған тиген әрбір қар ұшқыны күрек толы қардай еді! Ол құрғақ жапырақ оранып көріп еді, жапырақ жылытпады, суықтан қалшылдаған қыз жапырақша дірілдеді.
Қыз тұрған орман маңында егіні жиналған алқап болатын, тоңды жерден қураған егін сабақтары сояудай шошайып тұрды. Түйме қыз үшін бұлар да ормандай көрінді! Бейшара қыз суықтан қалай құтыларын білмеді! Сөйтіп жүріп ол саршұнақтың ініне тап болды. Есігі құрғақ шөп–шаламмен жабылған тесік екен. Саршұнақ жылы–жұмсақта тұрып жатқан–ды: барлық қамбасы астыққа толы; асханасы мен қоймасы жинаған қоректен жарылардай еді! Түйме қыз қайыршыдай қолын созып, бір уыс арпа сұрады – ол екі күн бойы нәр татпаған–ды!
- Бейшара! – деді саршұнақ: ол негізінде қайырымды кемпір тышқан еді. – Кір де жылын, менімен бірге тамақтан!
Қыз қарияға ұнап қалды да, ол былай деді:
- Сен менімен бірге қыстап шығуыңа болады, тек менің бөлмелерімді жинап, маған ертегі айтсаң болғаны – мен сондай ертекшілмін.
Түйме де бұған келісе кетті, саршұнақтың бұйрығын орындап, жақсы тұрып жатты.
- Бізге қонақ келеді, - деді бірде саршұнақ. – Менің көршім әдетте маған аптасына бір соғып кетеді. Ол менен де бай тұрады: оның бөлмелері сондай кең, ал оның кигені - керемет мақпал тон. Егер сен соған күйеуге шықсаң ғой! Сен тамаша өмір кешер едің! Оның кемшілігі сол - көрсоқырлығында; бірақ оған қызықты ертегі айтсаң болғаны.
Бірақ қыз бұл әңгімеге көңіл бөлмеді: ол саршұнақтың көршісіне күйеуге шыққысы келмеді – ол көртышқан еді. Бірде ол шынында да саршұнаққа қонаққа келді. Үстінде қара мақпал тоны, өзі бай да білімді көрінді; саршұнақтың айтуынша, оның үй–жайы бұдан жиырма есе кең, бірақ көртышқан күн көзін де, жайнаған гүлдерді де жаратпады – ол тіпті, өмірінде жарық дүниені көрмеген екен. Қызға ән шырқауға тура келді де, ол «Ұша бер, қанқоңыз» және «Көгал кезген тақуа» деген екі ән айтты. «Көгал кезген тақуа» әнін көртышқанның жақтырғаны сондай, ол Түйме қызды ұнатып қалды. Бірақ ол тіс жарып ештеңе айта қоймады – көртышқан өзінше маңғаз да кербез мырза болатын.
Көп ұзамай көртышқан өз үйінен саршұнақтың қақпасына дейін ұзын да кең дәліз қазып шықты да, тышқан мен қызға емін–еркін серуенге жол ашты. Көртышқан көршілерінен дәлізде жатқан құс өлімтігінен қорықпауды ғана өтінді. Ол кәдімгі қауырсын мен тұмсығы бар құс екен, жуырда өлсе керек, көртышқан оны қыс түскенде дәліз қазылар маңға көмген екен.
Көртышқан дәлізді жарық ету үшін ағаш шіріндісін алып шығып, кәдімгі майшамдай жарық қылып жүрді. Олар құс өлімтігіне жеткенде, әлгі шіріндіні дәліз төбесіне түйреп тесіп еді, ішке жарық сау етті. Дәліздің қақ ортасында қарлығаштың өлігі жатты; әдемі қанаттары денесіне жабысып, аяқтары мен басы қауырсыннан көрінбейді; бейшара құс суыққа тоңып өлсе керек. Қыз оны қатты аяп кетті, ол жаз бойы ән шырқайтын бұл құстарды жақсы көруші еді; көртышқан алды да мықыр аяғымен құс өлігін түртіп қалып:
- Олақ болсаң, ысқырғаннан не пайда! Бейшара болып тусаң, ақырың осы! Жаратқанға шүкір, менің балаларым енді бұдан қорықпайды! Құс болып, шырылдағаннан не бітуші еді - қыста қатып өлесің де теңкиіп жатасың!
- Дұрыс айтасың, көрші, бұның неткен ақыл еді! –деді саршұнақ. – Бос шырылдан не пайда! Ол қыста жылу мен қорек бола ма? Әрине, болмайды!
Түйме қыз үндей қоймады, көршілер құс өлігіне теріс қарағанда, қауырсынды ысырып, өліктің жұмулы көзінен сүйіп алды. «Мүмкін сен, былтыр жаздағы шырқаған құс боларсың! – деп ойлады қыз. – сонда сен маған қандай шаттық сыйладың, әнші құс!»
Көртышқан тесікті бітеп, бикелерді шығарып салды. Қыз түнімен ұйықтай алмады. Ол төсегінен тұрды да, құрғақ шөп–шаламнан үлкен алаша тоқыды. Алашаға құс өлігін орады да, саршұнақтың қалған-құтқан мамығын алып, жылы жатсын деп өлікке айнала жауып шықты.
- Қош бол, қадырлы құс, - деді Түйме. – Қош бол! Ағаштары жап–жасыл, күн шуақты жаз бойы маған шырқаған әндерің үшін саған рахмет!
Сөйтті де, ол құстың кеудесіне басын тигізіп еді, шошып кетті – бірдеңе дүрсіл қақты. Бұл құстың жүрегі болып шықты: ол өлмеген екен, тек қана суық өтіп есінен танған, бойына жылу тарағасын, ес жия бастағаны екен. Әдетте қарлығаштар күзде жылы жаққа кетеді, егер кешігіп суыққа ұрынса, осылай сіресіп қалады да, есінен танып құлап түседі, сосын оны қар басып қалады.
Қыз қорыққаннан қалтырап кетті – қанша дегенмен қарлығаш Түймемен салыстырғанда алып көрінді, - қыз қорқынышын басып, құс денесін қымтай түсті, жүгіріп барып, өзі жамылып, мыж–мыжы шыққан жапырақты әкеліп құстың басына орады.
Келесі түні де Түйме жай басып қарлығашқа келді. Құс бейшараның жаны кіріп қалған екен, дегенмен қызға көзін әлсірей ашып қарады – оның қолында шірінді шам ғана болатын.
- Саған алғысым шексіз, қайырымды қыз! – деді науқас қарлығаш. – Менің бойым жылынды. Көп ұзамай мен сауығармын да көкке самғармын.
- Қазыр күн суық, қар жауып тұр! – деді қыз, - Жылы жерде бола тұр, мен сені бағамын.
Түйме гүл шешегіне құйып құсқа су әкелді. Құс қанып ішті де, қызға тікенді бұтаққа қанатын қалай жарақаттап алып, басқа құстармен бірге жылы жаққа кете алмағанын, жерге қалай құлап түскенін айтып берді... Одан әрі ол не болғанын, мұнда қалай жеткенін білмеді.
Қарлығаш қыстап шықты, Түйме оны бағып-қақты. Бұл жөнінде саршұнақ та, көртышқан да білмеді – олардың құсты жаратпайтыны белгілі ғой.
Көктем келіп, күн шуағы айналаны қыздырғанда, қарлығаш қызбен қоштасты, Түйме оған көртышқан тескен тесікті ашып берді.
Күн шуағы тесіктен сау етті, қарлығаш қыздан бірге кетуге қалай қарайтынын сұрады, - құстың арқасына отырып алса, олар жап-жасыл орманға бір-ақ жетер еді! Бірақ Түйме саршұнақты тастап кеткісі келмеді, - тышқан әжей сонша қамығар еді.
- Жоқ, болмас! – деді қыз қарлығашқа.
- Ендеше қош, қайырымды Түйме! – деді де қарлығаш ұшып ала жөнелді.
Түйме оның соңынан көз жасы сорғалап қала берді, - ол бейшара құсқа бауыр басып қалған-ды.
- Шыр-рр, шыр-рр! – деді де қарлығаш құс жасыл орманға сіңіп жоқ болды.
Қызға көңілсіз күндер басталды. Оған тіпті, күн көзіне шығуға да рұқсат болмады, егін алқабының масақтары жайқалды, бейшара титімдей қызға ол ну ормандай көрінді. – Жазда саған жасау әзірлеу керек! – деді саршұнақ кемпір оған.
Сөйтсе, мақпал тонды томсырайған көрші бұған құда түсіп қойған екен.- сенің жасауың барынша дәулетті болғаны мақұл, көртышқан байға күйеуге шыққасын ештеңеге де тарықпайсың!
Сөйтіп, қыз күндіз бой көрсетпейтін болды, ал саршұнақ кемпір төрт өрмекшіні жалдап, күні–түні мата тоқытты.
Күн сайын кешқұрым көртышқан саршұнаққа келіп, жуырда жаз бітіп, күннің ыстығы басылатынын көпірумен болды,- бұған саршұнақ кекіреюмен жүрді – күзге қарай некетой болмақ. Қыз болса, бұған қуана қоймады: оған жалықтырғыш көртышқан ұнамады. Күн сайын таң атарда және күн батарда Түйме қыз тышқан інінен басын сыртқа шығарып қарап жүрді; кейде жел тұрып, масақтарды ырғағанда оның көк аспанға көзі түсіп қалатын. «Қандай жарық, еркін өмір қандай жақсы еді!» - деп ойлап ол қарлығашты еске алатын болды; ол құсты көруге ынтықты, бірақ ол көріне қоймады: шамасы ол алыстағы жасыл орманда болар!
Күзге қарай Түйменің барлық жасауы әзір болды.
- Бір айдан соң - некетой! – деді саршұнақ кемпір.
Түйме бұған жылап жіберді де, бұйығы көртышқанға тұрмысқа шыққысы келмейтінін айтты.
- Сандалама! - деді саршұнақ кемпір. – Қиқарланба, қыршып алармын – көрдің ғой, менің өткір тістерімді? Сенің күйеуің керемет болады. Тіпті, патшаханымның өзінде де оның үстіндегідей мақпал тон жоқ! Ал, қоймасы қамбаға толы! Мұндай күйеу табылғанына шүкір ет!
Ақыры некетой болар күн де келді. Көртышқан қалыңдығына келді. Енді қызға көртышқанның жер астындағы інін отау етіп, күн көзін көрмей өмір сүру керек, - өйткені, көртышқан күн сәулесін жек көреді! Ал, бейшара Түймеге жарықпен мәңгі қоштасу сондай ауыр еді! Саршұнақпен бірге ол анда-санда болса да, жер бетіне шығып тұратын.
Тағдырына көнген Түйме қыз күн көзін соңғы рет көруге аттанды. Егін жиналып, қураған дән сабақтары ғана сорайып қалған. Қыз іннен алысырақ кетіп, күнге қолын соза:
- Қош, жарық күн, қош бол! – деді.
Сосын ол титімдей ғана қолымен жақын маңда өсіп тұрған кішкене қызыл гүлді құшып былай деді:
- Менің атымнан сүйкімді қарлығашқа иіліп сәлем ет, көрсең!
- Шыр-рр, шыр-рр! – деді кенет төбесінен бір құс.
Түйме қыз басын көтерсе, қарлығаш екен. Қарлығаш та қызды көре сала қуанып кетті, қыз болса жылап жіберіп, өзінің жексұрын көртышқанға күйеуге шыққысы келмейтінін, күн сәулесі түспейтін жер астында өмір сүргісі келмейтінін айтып шағынды.
- Қыс та келіп қалды, - деді қарлығаш, - мен болсам, алысқа жылы өлкеге кетем. Менімен сол жаққа ұшқың келе ме? Сен менің арқама отырып, белбеумен мықтап бекініп ал. Сосын біз жексұрын көртышқаннан көк теңіздің арғы жағына, күн сәулесі мол, әрқашан да жаз орныққан әрі гүлдері жайқалған жылы жаққа ұшып құтыламыз! Кеттік, қайырымды Түйме! Мен қыста суықтан өлердей болғанда құтқардың ғой сен.
- Жарайды, мен сенімен ұшайын! – деді де Түйме қыз, құс арқасына жайғасты да, аяқтарын қос қанатқа тіреп, өзін белбеумен үлкен қауырсынға мықтап таңып тастады.
Қарлығаш атылған жебедей зулады, ну орманның да, көк теңіздердің де, қар басқан биік таулардың да үстінен ұшты.Салқын жел тоңдырғасын, Түйме қарлығаштың жылы мамығына оранып алды да, басын ғана шығарып айналаның әсем көрінісін қызықтап отырды.
Ақыры жылы өлкеге де жетті! Мұнда күн сәулесі мол түсіп, аспан биігірек көрінді, арықты жағалай жүзімнің жасылы да, қарасы самсап өсіп тұр. Бақтарда лимон, апелсин пісіп қалған, жұпар да ашымақ иіс аңқып тұр. Жол бойы балақандар ала шұбар көбелектерді қуалап жүр. Қарлығаш болса, одан әрі ұша берді, ұша берді, барған сайын тамаша көрініс ұлғая түсті. Көгілдір әсем көлдің жағасындағы жасыл бұйра ағаштар ортасында ескі аппақ мәрмәр сарай тұр. Жүзімнің шағыры оның биік бағаналарын жағалап өрмелей өсіпті. Ал, шатыр астында қарлығаш ұялары соғылыпты. Солардың бірінде Түймені әкелген қарлығаш та тұратын.
- Міне, менің үйім! – деді қарлығаш. – Ал, енді сен төмендегі бір әдемі гүлді таңда, мен соған сені түсірем, сен енді керемет өмір кешетін боласың!
- Мен сондай қуаныштымын! – деп айқай салды титімдей қыз, алақандарын шапаттап.
Төменде мәрмәрдің ірі кесектері жатыр, - бұл бағанның бірінен түсіп үшке бөлінген еді де, олардың арасына ірі ақ гүлдер өсіп шыққан екен. Қарлығаш төмендеді де, гүлдің жалпақ шешегіне отырғызды. Керемет! Әлгі гүлдің шұңғылында біреу отыр, өзі аппақ та, мөлдір шыны секілді. Басында алтын тәж жарқырап, иықтарынан жылтыраған қанатшалар көрінеді, ол Түймеден ірі емес еді.
Бұл үлп еді. Әрбір гүлде үлп болады, ербала не қызбала, ал Түймемен қатар отырған үлптердің патшасы болатын.
- Қандай көркем жігіт! – деп сыбырлады Түйме қарлығашқа.
Титімдей патша қарлығашты көріп шошып кетті. Өзі кішкентай ғана болғасын, оған құс аждаһадай көрінді. Бірақ ол Түймені көріп қуанып кетті. Ол өмірінде мұндай ару қызды көрмеген еді! Ол жалма жан өзінің тәжін шешті де, Түйменің басына кигізіп, оның есімін сұрады. Тіпті, өзіне тұрмысқа шығып, үлптердің патшаханымы болуға, гүлдердің ханшасы болуға қалай қарайтынын сұрап үлгерді. Ал, саған күйеу керек болса! Бұны бақаның ұлы мен мақпал тонды көртышқанмен теңестіруге болмас. Қыз бірден келісімін берді. Сол кезде әрбір гүлден бір ербала, бір қызбала – үлптер шыға бастады, сондай ғажап дерсің! Олардың барлығы да Түймеге сыйлық беріп жатты. Сыйлықтың ең жақсысы шегірткенің мөп–мөлдір үлпілдеген жұп қанаты болды. Қанаттарды Түйменің арқасына орнатып берді, енді ол да гүлден гүлге ұшып–қонып, үлпілдейтін болды! Түйменің қуанышында шек жоқ! Қарлығаш болса, жоғарыдағы ұясында отырып, барынша әнге басты. Бірақ оған сонша көңілсіз еді: ол да титімдей қызға бауыр басып қалып, одан айырылғысы келмеді.
- Енді сенің есімің Түйме болмайды! - деді патша үлп. – Бұл есім саған сай емес! Біз сені Майгүл деп атаймыз!
- Қош, қош! – деп шыр–шыр етті де қарлығаш бұл жолы жылы жақтан шалғайдағы Данияға жөнелді. Ол жақта оның кішкене ғана ұясы бар еді, ол ұя ертегі айтқыш бір адамның үйінің терезесінің маңдайына соғылған. Қарлығаш барып соған өзінің «Шыр-рр, шыр-рр» әнін шырқаса керек, ал біз болсақ, осы оқиғаны әлгі адамның ауызынан естігенбіз.
НАҒЫЗ ПАТШАЙЫМ
(Әлемшырмаққа алғаш жол тартқан тұңғыш бала блоггеріміз - Меруертке арнаймын)
Х. АНДЕРСЕН
ЕРТЕГІ
Ерте, ерте, ертеде бір патшазада болыпты да, ол нағыз патшайымға үйленгісі келіпті. Патшазада әлемді шарлап, қанша іздесе де, қалаған қалыңдық таба алмады. Әрине, патшайыммын дегендер жетеді, бірақ, олардың қайсысы нағыз, мәселе сонда еді. Сөйтіп, ол үйіне көңілі қалаған нағыз патшайымды таппастан, қапаланып оралыпты.
Бір күні ауа райы бұзылып, найзағай ойнап, күн күркіреді, жаңбыр шелектеп құйды десе болады; дүние астан–кестең еді!
Кенет қала қақпасын біреу қағып, кіргісі келетінін білдірді, кәрі патша қақпаны ашуға беттеді.
Қақпаны ашса, бір патшайым тұр. Ойпырым-ай, сол сәттегі оның түрін көрсең! Оның шашы мен көйлегінен сорғалаған су кебісіне құйылып, одан өкшесінен тамшылап жатты. Ал, қыз болса, өзін нағыз патшайыммын деуден танбады!
«Сенің нағыз кім екеніңді білерміз, бәлем!» - деп ойлады да кәрі патшаханым, ештеңе деместен, жатынжайға кіріп кетті. Ол барды да, төсектің бәрін сыпырып тастап, төсекағашқа бір түйір бұршақ дәнін қойды; дәннің үстінен жиырма шақты жай көрпе төсеп, оның үстінен тағы да жиырма мамық көрпе салды.
Осылайша, қызды түнгісін әлгі төсекке жатқызды.
Ертеңгісін қыздан қалай ұйықтап шыққанын сұрады.
- Сұрамаңыз! – деді патшайым. – Көзім ілінсе – бұйырмасын! Төсектің астында не жатқанын, кім білсін! Әйтеуір, бірдеңенің етіме батқаны сондай, денемнің көгермеген жері қалмады! Масқара!
Қыздың нағыз патшайым екеніне жұрттың көзі жетті! Өйткені, ол қырық көрпе астындағы түйір дәнді сезді – мұншалықты аса бапқой келетін тек қана нағыз патшайым еді.
Патшазада қызға үйленді. Бұл қыздың нағыз патшайым екеніне оның көзі әбден жеткен еді! Ал бұршақ дәнін сол күні–ақ құмыраға жөнелткен; егер оны біреу ұрлап кетпесе, әлі де сонда болар.
Сенсең де, сенбесең де осылай болған!
Х. АНДЕРСЕН
ЕРТЕГІ
Ерте, ерте, ертеде бір патшазада болыпты да, ол нағыз патшайымға үйленгісі келіпті. Патшазада әлемді шарлап, қанша іздесе де, қалаған қалыңдық таба алмады. Әрине, патшайыммын дегендер жетеді, бірақ, олардың қайсысы нағыз, мәселе сонда еді. Сөйтіп, ол үйіне көңілі қалаған нағыз патшайымды таппастан, қапаланып оралыпты.
Бір күні ауа райы бұзылып, найзағай ойнап, күн күркіреді, жаңбыр шелектеп құйды десе болады; дүние астан–кестең еді!
Кенет қала қақпасын біреу қағып, кіргісі келетінін білдірді, кәрі патша қақпаны ашуға беттеді.
Қақпаны ашса, бір патшайым тұр. Ойпырым-ай, сол сәттегі оның түрін көрсең! Оның шашы мен көйлегінен сорғалаған су кебісіне құйылып, одан өкшесінен тамшылап жатты. Ал, қыз болса, өзін нағыз патшайыммын деуден танбады!
«Сенің нағыз кім екеніңді білерміз, бәлем!» - деп ойлады да кәрі патшаханым, ештеңе деместен, жатынжайға кіріп кетті. Ол барды да, төсектің бәрін сыпырып тастап, төсекағашқа бір түйір бұршақ дәнін қойды; дәннің үстінен жиырма шақты жай көрпе төсеп, оның үстінен тағы да жиырма мамық көрпе салды.
Осылайша, қызды түнгісін әлгі төсекке жатқызды.
Ертеңгісін қыздан қалай ұйықтап шыққанын сұрады.
- Сұрамаңыз! – деді патшайым. – Көзім ілінсе – бұйырмасын! Төсектің астында не жатқанын, кім білсін! Әйтеуір, бірдеңенің етіме батқаны сондай, денемнің көгермеген жері қалмады! Масқара!
Қыздың нағыз патшайым екеніне жұрттың көзі жетті! Өйткені, ол қырық көрпе астындағы түйір дәнді сезді – мұншалықты аса бапқой келетін тек қана нағыз патшайым еді.
Патшазада қызға үйленді. Бұл қыздың нағыз патшайым екеніне оның көзі әбден жеткен еді! Ал бұршақ дәнін сол күні–ақ құмыраға жөнелткен; егер оны біреу ұрлап кетпесе, әлі де сонда болар.
Сенсең де, сенбесең де осылай болған!
Подписаться на:
Сообщения (Atom)
